Wednesday, October 10, 2012

मनमा कोरिया, आँखामा कोरिया


डी. विनोद
झापा महारानी झोडाका देवेन्द्र कार्कीले लगातार तीनवर्षसम्म कोरियन भाषा सिकेका थिए । सरकारले लिने गरेको इपीएस परिक्षामा तीनै पटक सहभागी भए तर उत्तीर्ण हुन सकेका छैनन् । यद्यपि, उनले कोरियाको सपना त्यागेका छैनन् । भन्छन्,‘कोरियाका लागि निक्कै प्रयास गरिरहेको छु ।’ उनका समकक्षीहरु धेरै कोरियामा नै छन् । उनी कोरिया पुगेर मेहनतसहित पैसा कमाउन चहान्छन् । जसले उनको निम्नमध्यम वर्गीय परिवारको आर्थिक अवस्थामा पनि सुधार होस । अहिले इटहरीमा सुजुकी सो रुममा कार्यरत कार्की थप्छन्–‘यहाँ पनि अवसर छ तर काम गर्ने वातावरण छैन । त्यसकारण मैले कोरियन भाषाको परिक्षा दिएको थिएँ । अहिलेपनि अध्ययन गरिरहेको छु । मौका परे परिक्षा दिनेछु ।’
कार्कीजस्तै भाषा सिकेर कोरिया, इजरायल, जापान, युरोप लगायतका मुलुकमा पैसा कमाउने हजार सपना देख्नेहरु धेरै छन् । नेपाल छाडेर खाडी मुलुक र मेलेशियासँगै कोरिया र इजरायलमा रोजगारीको लाममा लाग्ने थुप्रै युवाहरु छन् । काठमाडौं लगायतका विभिन्न सहरहरुमा खुलेका हिब्रु, कोरियन भाषाका संस्थाहरुमा अहिले उनीहरु भाषा सिकीरहेका छन् । यहाँसम्मकी अहिले केही संस्थाहरुमा अरबी भाषाको पनि अध्ययन गराउने तयारी भइरहेको छ । तर ज्यादातर युवाहरु कोरियन भाषामा आकर्षित भएका छन् । कोरिया पुगेपछि सामानय कामदेखि कृषिका काममा नेपालीलाई खटाउने चर्चाका कारण युवाहरु कोरियाका लागि आकर्षित भएका छन् । कोरियन भाषा सिकिरहेका काठमाडौं पुतलीसडक बस्ने बविन अधिकारी भन्छन्–‘चार पटक भयो इपीएसमा भाग लिएको, पास हुन सकेको छैन । तर, कोरिया नगई नछाड्ने अडानले अहिलेपनि कोरियन भाषा पढिरहेको छु ।’ अधिकारी त कतिपय कुराकानी कोरियन भाषामा गर्नपनि थालेका छन् । भन्छन्–‘कोरियन भाषामा यस पटक उत्तिर्ण भएर जाने लक्ष्य छ । कतिपय साथीहरु हिब्रु भाषापनि सिकीरहेका छन् ।’
कम लगानी र राम्रो आम्दानीको गन्तव्य तथा सरकारले नै श्रम सम्झौता गरेका कारण कोरियाका लागि युवाहरुको संख्या उल्लेख्य हुने गरेको छ ।
कोरियाको स्कान सहरस्थित एक धागो कम्पनीमा कार्यरत दिपक भारती भन्छन्–‘मेहनत ज्यादा गर्नुपरेपनि सरकारले नै सम्झौता गरेका कारण जोखिम ज्यादा हुँदैन । तर, नेपाली सहरमा भन्दा यहाँ ज्यादा नङ्ग्रा खियाउनुपर्दछ ।’ कामकै बोझका कारण कतिपय नेपाली युवाहरुले आत्महत्या गर्नेसम्मका खबरहरुपनि सार्वजनिक भइरहेको छ । तर, मेहनत गर्ने अठोट लिएर कोरियाको तयार गरिरहेका र कोरिया छिरेकाहरुका लागि भने त्यति ठूलो चुनौति होइन । ‘आफ्नो ठाउँमा आम्दानीको गतिलो बाटो नभएपनि वैदेशिक रोजगारीको तयारी स्वभाविक भएको छ । त्यसमध्येपनि राम्रो आम्दानी हुने कोरियामा छिर्नु धेरैको लक्ष्य हुन्छ ।’ भारतीले भने ।
नेपाली सडकमा बरालिएका युवाहरु कोरिया पुगेपछि काममा मात्र अभ्यस्त हुन्छन् । काम गर्नुको महत्वबारे उनीहरुले बुझेका छन् । साताको एकदिन विदालाई मनाउने र अन्य दिन कामको महत्वलाई बुझेर पैसा कमाउने लक्ष्यभन्दा अरुकेही पनि छैन, उनीहरुमा । स्कान सहरकै एक मोटरपार्टस कम्पनीमा कार्यरत सन्तोष वन इन्टरनेट मार्फत भन्छन्–‘यो काम गर्नेहरुको सहर रहेछ । कोरियन हुन वा विदेशी कामदार सवै एकसाथ मेहनत गर्छन् । पैसा पनि रामै्र आम्दानी हुन्छ ।’

सरकारले इपीएस प्रणालीमार्फत कोरियामा नेपाली कामदार पठाउने सम्झौता खुलाएकै वर्षदेखि कोरियाका लागि युवाहरुको संख्या अत्यधिक बढेको छ । प्रत्येक वर्ष कोरियन सरकारले नेपाली युवाहरुको संख्या थप गर्ने र माग गरेभन्दा ज्यादा कादारपनि लग्न थालेपछि युवाहरुको आकर्षण बढेको छ । गतवर्षमात्र १० हजारका लागि खुलाएको परिक्षामा पास भएका १५ हजार नेपाली कामदारलाई कोरिया सरकारले लगेको थियो ।
त्यसो त कोरिया सरकारले सन् २०१३ पछि १० भन्दा कम कामदारलाई रोजगारी दिएका साना तथा मझौला उद्योगले थप विदेशी कामदार ल्याउन पाउने प्रावधान राखेपछि नेपालीको भाग्य अझ बलियो हुने विश्वास पनि गरिएको छ । 
कोरियाका अधिकांश सना उद्योगमा नेपाली, भियतनामी तथा कम्बोडियन कामदारको छनोट बढी हुने गरेको छ । तर यो नियम पुषपछिमात्र लागु हुने बताइएको छ ।
कोरियाको रोजगार तथा श्रम मन्त्रालयले विदेशी कामदारका लागि आवश्यक पर्ने प्रवासी मजदुरको कोटा निर्धारण गर्ने क्रममा यस्तो जानकारी दिएको थियो ।
प्रवासी मजदुर जनशक्ति नीति ब्युरोको गत महिनाको अन्तिम साताको निर्णय अनुसार अनुमति प्रणाली (ईपीएस)मार्फत २०१३ का लागि ६२ हजार प्रवासी मजदुर भित्राउने घोषणा गरिसकेको छ । यसमध्ये १० हजार कोरियामा काम गरेर दक्षता हासिल गरेका पुराना कामदारको श्रमअवधि थपिने जनाइएको थियो भने गएका वर्षका तुलनामा कोरियाले ५ हजार बढी कामदार भित्राउने भएको छ । कोरिया सरकारको मागअनुसार नेपाली युवाशक्तिले आगामी वर्ष आफ्ना कोरिया पुग्ने सपना पुरागर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।


महिलासँगै पुरुषपनि इजरायलतिर

मोरङका अभय कार्की अहिले हिब्रु भाषा सिकिरहेका छन् । कृषिसम्बन्धि काममा सीप भएका कार्की इजरायल जाने मनस्थितिमा छन् । काठमाडौंमा बसेर तीन महिनादेखि हिब्रे भाषाको अध्ययन थालेका कार्की भन्छन्–‘अहिले पुरुषहरुपनि इजरायलमा कामका लागि जान थालेका कारण म पनि तयार हुन लागेको हुँ ।’
कार्कीजस्ता निक्कै युवाहरु अहिले हिब्रु भाषाको अध्ययन गरिरहेका छन् । नेपाली युवायुवतीका लागि इजरायल राम्रो गन्तव्य भएका कारण उनीहरु भाषा सिकेर इजरायलको श्रमस्वीकृति लिने तयारीमा छन् । नुवाकोटका प्रदिप अधिकारी भन्छन्,‘अहिले एक दर्जन साथीहरु एउटा कक्षामा बसीरहेका छौं, इजरायलमा राम्रो आम्दानी हुने भएकाले हामीले यो भाषा सिकीरहेका हौं ।’ नेपाली कामदारका लागि इजरायलमा कम्तिमा ६० हजारदेखि एकलाखसम्म आम्दानी हुने उनीहरुको अनुमान छ । ‘साथीहरुले कमाइरहेका छन्, उनीहरुलाई देखेर नै हामीपनि भाषा सिकीरहेका हौं ।’ अधिकारीले भने,‘मौका आएपछि हामी इजरायलका लागि आवेदन गर्नेछौं ।’
श्रम सम्झौता अनुसार इजरायल सरकारले केयरगिभरका लागि नेपाली महिलाको माग बढाएपछि हिब्रु सिक्ने महिलाहरुको संख्या ह्वात्तै बढेको थियो । काठमाडौं लगायतका ठाउँमा खुलेका भाषा कक्षाहरुमा महिलाहरुको संख्या उल्लेख्य हुने गरेको थियो । तर, अहिले महिलासँगै पुरुषका लागिपनि इजरायल सरकारले श्रम स्वीकृति दिनथालेपछि इजरायल छिर्ने पुरुषहरु बढ्न थालेका छन् । ‘जसरी खाडीमा महिलाको संख्या बढ्न थालेको छ, त्यसरी नै आएका कोटामा पुरुषहरु इजरायल जाने क्रमपनि बढेको छ ।’ वैदेशिक रोजगार विभागका एक अधिकारीले भने,‘तर, पुरुषभन्दा महिलाकै लागि अहिले अवसर ज्यादा छ ।’
इजरायलका आश्रम र घरहरुमा नेपाली महिलाहरु घरेलु कामदारका रुपमा कार्यरत छन् । ०६५ सालयतामात्र श्रम स्वीकृति लिएर झण्डै तीन हजार महिला घरेलु कामदारका लागि इजरायल पुगेका छन् । वैदेशिक रोजगार विभागका अनुसार महिलाको तुलनामा पुरुषको संख्या आधामात्र छ । श्रमस्वीकृतिको तथ्याङ्क अनुसार एक हजार पाँच सय ५७ पुरुष श्रम स्वीकृति लिएर इजरायल छिरेका छन् । विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष ०६५÷६६ मा एक हजार दुई सय ५१ पुरुष र दुई हजार एक सय २७ महिला इजरायल पुगेका थिए । ०६६÷६७ मा ८२ पुरुष र दुई सय ३४ महिला पुगेका थिए भने ०६७÷६८ मा एक सय २२ पुरुष र एक सय ५१ म्हिलामात्र रोजगारीका लागि श्रमस्वीकृति सहित इजरायल पुगेका थिए । गत आर्थिक वर्ष ०६८÷०६९ मा एक सय दुई पुूरुष तथा चार सय ७२ महिला इजरायल पुगेका छन् । ‘इजरायलमा कामदारको माग हुने गरेको छ । तर, त्यो निश्चित कोटामा मात्र आउने भएका कारण अन्य मुलुकको तुलनामा कमैमात्र हुने गरेको छ ।’ विभागका अधिकारी भन्छन्,‘खाडी मुलुकको मागजस्तो आउने गरेको छैन तर श्रमस्वीकृतिमा पुगेकाहरुले राम्रोसँग काम गरिरहेका छन् ।’
त्यसो त भारतीय राहदानीको प्रयोगमा दलालहरुले विभिन्न मार्गबाट नेपाली महिलाहरुलाई इजरायल पु¥याउने गरेका तथ्यहरुपनि सार्वजनिक भएका थिए । विभिन्न गिरोहले भारतको सिक्किम, दार्जीलिङग लगायत ठेगानामा राहदानी बनाएर नेपाली कामदार पठाउने गरेका छन् । यसरी अवैधानिक बाटो हुँदै म्यानपावर व्यावसायी र दलालहरुले मोटो रकम लिएर नेपालीलाई इजरायल पठाउने गरेका छन् । त्यसरी काममा गएका निक्कै महिलाहरु अहिलेपनि इजरायलमा कार्यरत रहेका छन् । ‘नेपाली कामदारलाई तालिम विना नै पठाएको भन्दै इजरायल सरकारले कमैमत्र जनशक्ति उठाउने गरेको थियो । अहिले तालिम दिने व्यवस्था भएपछि माग बढाउँछ भन्ने आश्वासन पाएका छौं ।’ वैदेशिक रोजगार विभाग अधिकारी भन्छन्,‘यस विषयमा इजरायल सरकारसँग अनुरोध पनि भइरहेको छ ।’

काममा जानेलाई टिप्स

–केही सीप सिकेर, आफूले गर्ने, गर्न सक्ने र जान्ने कामका वारेमा बुझेरमात्र वैदेशिक रोजगारीका लागि जाने तयारी गर्नुहोला । पाउने तलवका वारेमा राम्रोसँग जानकारी लिएरमात्र रोजगारीका लागि तयार हुनुपर्दछ ।

–लाग्ने खर्च, प्राप्त हुने आम्दानीकाबारेमा तुलनागरि लाभ हुने काममा मात्र जानु उपयुक्त हुन्छ । अन्यथा विदेशमा दुख पाइन्छ ।
– वैदेशिक रोजगारीका लागि घरपरिवारको सल्लाह पनि आवश्यक हुन्छ । सल्लाहविना गरेको काम सफल नहुने भएकाले परामर्श गरी सहमतिमा मात्र जानुपर्दछ ।
–बैदेशिक रोजगार बिभागवाट श्रम स्वीकृति लिएरमात्र बैदेशिक रोजगारमा जानुपर्दछ । बैदेशिक रोजगारमा जाँदा दुर्घटनामा परी मृत्यू वा अंगभंग हुन सक्दछ । विमा गर्दा कामदारलाई र परिवारलाई आथिर्क सहयोग प्राप्त हुने भएकाले विमा अनिवार्य गर्नुहोला ।
–बैदेशिक रोजगारमा जाँदा विस्वासिलो र भरपर्दो मेनपावर कम्पनी माफर्त जानुपर्छ । व्यवसायिक वा भिजिट (पर्यटक) भिसामा जानु हुदैन । जानी–जानी गलत कागजात बनाई जानु हुँदैन ।
–वैदेशिक रोजगारमा जाँदा शारिरीकरुपमा मात्र तयार भएर हुँदैन । स्वास्थ्यमा समस्या नभएर जानेभन्दापनि सल्लाहअनुसार मानसिक रुपमा तयार भएरमात्र रोजगारीका लागि जानुपर्दछ ।

–बैदेशिक रोजगारमा जानका लागि पैसा बुझाएपछि व्यहोरा खुलाई भरपाई लिनु पर्दछ । कति खर्च लाग्छ राम्ररी बुझनुपर्छ । कुनै एजेन्ट वा कम्पनीले भरपाई दिन आनाकानी गरेमा ठगिकै नियत भएको बुझ्नुपर्छ । तत्काल विभाग वा वैदेशिक रोजगार प्रबद्र्धन बोर्डमा सम्पर्क गरी कानुनी सहयोग लिनुपर्दछ ।
– गैर कानुनी रुपमा भारत वा अन्य मुलुकका विमानस्थलबाट जाने प्रस्ताव मान्नु हुँदैन । स्वदेशी विमानस्थलवाटमात्र जानु पर्दछ । अन्य छिमेकी देशको बाटो गरेर जाँदा बेचिने वा ठगिने खतरा ज्यादा हुन्छ ।
–आफू जाने देशको भौगोलिक स्थिति, हावापानी रहन, सहन, धर्म, कानून, काम गर्ने वातावरण आदि वारेमा सामान्य जानकारी लिनुपर्छ । यसका लागि विभाग वा अन्य सरकारी निकायले दिने तालिम लिनु अनिवार्य हुन्छ ।
–बैदेशिक रोजगारमा जाँदा आवश्यक सवै कागजातहरुको एक एक प्रति आफू र परिवारको साथमा राख्नुपर्छ । ताकी भोली समस्या पर्दा त्यसलाई सहज रुपमा निकाल्न सकियोस ।
–बैदेशिक रोजगारको क्रममा ठगिमा परे बैदेशिक रोजगार बिभागमा उजुरी गर्नुपर्दछ । विदेशमा सम्बन्धित मुलुकमा रहेको नेपाली दुतावासमा उजुरी दिनुपर्दछ ।
–बैदेशिक रोजगार सम्वन्धी कुनै पनि सूचना जानकारीका वारेमा बुझ्नु परेमा बैदेशिक रोजगार बिभाग र बैदेशिक रोजगार प्रवद्र्धन वोर्डको सचिवालयको ठेगानामा सम्पर्क गरी बुझ्न सकिन्छ । त्यस्तै सरकारले निषेध गरेको देशमा रोजगारीका लागि जान हुँदैन । ठगिसहित समस्यामा परिन्छ ।

Sunday, October 7, 2012

सहानुभुतिको कारण के हो ?



विनोद 
तथ्य १, रौतहटको गौरमा सुरक्षासम्बन्धि कार्यक्रममा आएका सत्ता गठबन्धन दल सद्भावना पार्टीका रौतहट अध्यक्षले भारतीय गाडीको प्रयोग गरे । उक्त गाडीमा नम्बर प्लेट थिएन भने नेपालमा प्रयोग गर्ने प्राधिकारसम्बन्धि कुनै कानुनी प्रावधानपनि अपनाइएको थिएन । बरु, कानुनलाई चुनौति दिदै आफ्नो गाडीको नम्बर प्लेटमा पद र पार्टीको नाम लेखेका थिए । नेपालका चर्चित प्रहरी वरिष्ठ उपरिक्षक रमेश खरेल सहभागी कार्यक्रममा जाँदा उनले यस्तो गाडीको प्रयोग गरेका थिए । रौतहट प्रहरी प्रमुख ठूले राइले उनको गाडीमा पद र पार्टीको नामबारे अनविज्ञता प्रकट गरे, जवकी कार्यक्रम स्थलमा पार्किङ् गरिएको गाडी सवैको ध्यानाकर्षणको विषय बनेको थियो । 

तथ्य २, सीमावार्ती जिल्लाहरुमा आधाभन्दा ज्यादा भारतीय गाडीहरु दौडिरहेका हुन्छन् । खासगरी, सुनसरी, सप्तरी र सिरहाका क्षेत्रमा भारतीय नम्बरप्लेटका गाडी हरदिन नेपाली नम्बरप्लेट भएका गाडीको दरभन्दा ज्यादा चलाइन्छ । तिनीहरुमा अस्थायी नम्बरप्लेटपनि राखिएको हुँदैन । प्रशासनले पनि त्यस्ता गाडीहरुको नेपाली सडकमा कुद्ने आधिकारीकताबारेमा खोजी गरेको छैन । 

तथ्य ३, सशस्त्र प्रहरी सीमा सुरक्षा बलका वेसक्याम्पहरुमा ७० प्रतिशतभन्दा ज्यादा भारतीय नम्बरप्लेटका गाडीहरु छन् । प्रहरीहरुले उक्त गाडीको प्रयोग गर्दै आइरहेका छन् । खासगरी तराइका सीमा क्षेत्रमा भएका बेसक्याम्पमा यस्ता गाडीहरु चलाउने गरिएको छ । नम्बरप्लेटको ठाउँमा (एपीएफ) लेखेर चलाउने गरेको लामो समय भएको छ तर सरकारले ध्यान दिएको अवस्था छैन । प्रशासनले छुने विषयभित्रपनि पर्दैन ।  

तथ्य ४, नेकपा–माओवादीले अवैधानिक रुपमा आउने भारतीय सवारी साधनलाई नेपाली सडकमा प्रवेश रोक लगाउने निर्णय गरेको छ । उसले भारतीय नम्बरप्लेटका सवारीसाधन कानुनी प्रकृयाविना नै नेपाली भुमीमा चल्नु गैरकानुनी भएको भन्दै कार्यकर्तालाई रोक्न निर्देशन दियो । प्रत्येक जिल्लामा सर्कुलरमात्र जारी गरेन, राष्ट्रिय मिडियाबाट आह्वान पनि गरेको थियो । 

तथ्य ५, नेकपा–माओवादीको निर्णय विरोधमा उत्रिने मधेसवादी दलहरुको घोषणा । भारत–मधेस सम्बन्ध विग्रिने भएकाले तत्काल माओवादीलाई उसले गरेका निर्णयहरु फिर्ता गर्नका लागि आह्वान । अन्यथा प्रतिकारमा उत्रिने चेतावनी ।

तथ्य ६, प्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टराइद्वारा नेकपा–माओवादीले गरेका आन्दोलनका कार्यक्रमहरुको प्रतिरोध गर्न प्रशासनिक निकाय र प्रहरीलाई निर्देशन । यस्तै, यस्तै । 

यी छवटा उदाहरीणय तथ्यहरुबाट प्रष्ट छ नेकपा–माओवादीले उठाएको मुद्दा गलत होइन यद्यपि एक राजनीतिक पार्टीको निर्णयलाई कुटनीतिक सम्बन्ध विग्रनसक्नेगरीको हर्कतहरु गर्ने अधिकार राज्यले स्वीकार्न सक्तैन । तर, राज्य कहाँ छ ? अनि, मधेसवादी पार्टीहरुको नियत के हो ? यी प्रश्नहरुपनि गहन रुपमा विश्लेषण गर्नैपर्ने अवस्था छ । 
यो सरकार कतिसम्म नालायक भयो भने क्याविनेटमन्त्रीले मञ्च, सडक र पार्टीको आधिकारीक दस्ताबेजबाट नेकपा–माओवादीको आन्दोलनले मधेस–भारत सम्बन्ध विग्रियोे भन्ने स्टेटमेन्ट जारी गरिरहेका छन्, तिनलाई कारवाही त पर जाओस प्रष्टीकरणसम्म सोधेको छैन । माओवादी आन्दोलनले कुटनीतिक समस्या निम्त्याएको हो भने त्यो नेपाल–भारत सम्बन्धमा पर्छ । मधेस र भारतको स्वतन्त्र सम्बन्धको कुरा गर्ने अधिकार मधेसी नेताका नाममा क्याविनेटमा हुकिर्एका भ्रष्टहरुलाई कसले दियो ? बाबुरामको क्याविनेटले कुटनीतिक, आथिर्क, सामाजिक र राजनीतिक रुपमा सहादत पाइसकेको र पूर्णरुपमा गैरन्यायिक, गैरराजनीतिक र गैरमर्यादामा क्याविनेटलाई हुर्काइरहेको छ ।
एक भाषको भरमा शरतसिंह भण्डारीलाई क्याविनेटमा टिक्न नदिने प्रधानमन्त्री बाबुराम आज किन फरक झुण्डहरुको उग्रतालाई मौन रुपमा स्वीकार गरिरहेका छन् ? बाबुरामको नियतमाथि नै प्रश्न गर्ने की नगर्ने ?
राजनीतिको अर्थ राज्यको नीति बनाउने, त्यसमा चल्ने नै हो । तर, मधेसका नाममा भइरहेको राजनीतिले राज्यको नीतिलाई मिचेर मधेस र भारतीय सम्बन्धको विषयलाई उठान गरेको छ । उसले अहिले जारी गरेका स्टेटमेन्टहरुले भारतसँग स्वतन्त्र सम्बन्धको व्याख्या गरिरहेको छ । तर, राज्यले यसलाई गम्भिरताका साथ लिएको छैन । मधेस होस वा तराई, हिमाल होस वा पहाड यी विषयमा केही विवाद र मतभेद छन् भने त्यो आन्तरिक मामलाको विषय हो । अनि, त्यसलाई राज्यले सम्बोधन गर्ने हो । तर विदेशी मामलासँग जोडिएको विषयलाई पनि कुटनीतिक ढाँचामा रक्षागर्ने जिम्मेवारीपनि सरकारको हुन्छ । तर, किन ? स्वतन्त्र सम्बन्धको व्याख्या गर्ने अधिकार जमाउने दुश्प्रयास भइरहेको छ त ? नागरिकतहबाट सरकारका नाममा उठ्नै पर्ने प्रश्न हो । 
मधेसवादीहरुको बक्तव्यवाजीले भारतीय एजेन्टका रुपमा मधेसी राजनीति हुर्किरहेको भन्ने आभाष दिइरहेको छ । ओठे तर्कहरु कागजी र व्यवाहारिक रुपमा पनि पुष्टि हुने अनेक उदाहरणहरु देखिएका छन् । विरगञ्जमा रहेका भारतीय महावाणिज्यदुत एसडी मेहताले मधेसी र केही मधेसीमुलका एमाले नेतालाई बोलाएर मधेस टुक्रिदा मुटु छिया–छिया भएको भन्ने भनाइको पनि मधेसवादीले विरोध गरेका थिएनन् । यसले पनि मधेसीदलहरु राष्ट्रियतालाई लोप्पा खुवाएर भारतीयप्रति साहानुभुत किन छन् ? यो पनि प्रश्न बनेको छ । मेहताको उक्त अभिव्यक्तिले निम्त्याएको राष्ट्रियतामाथिको प्रश्नबारे राज्यतहबाट छलफल भएको थियो । तीन मुख्य राजनीतिक दलका नेताले राजदुतलाई बोलाएर कारवाहीका लागि अपिल गरेका थिए । तर, त्योभन्दा कम नहुनेगरि मधेसीले गरिरहेको अभिव्यक्ति, वक्तव्यवाजीबारे राज्य, राजनीतिक दलहरु किन उदार देखिएका छन्, खासगरी सत्तानेतृत्वमा रहेको एकीकृत माओवादी र प्रधानमन्त्री बाबुराम ।   
आन्तरिक राजनीतिमा भारतको हस्तक्षेपकारी भुमिका अहिलेपनि चलिरहेको छ । तर, राजनीतिक संयन्त्रमा हुने हस्तक्षेप र राज्यको सतहसम्म हुने हस्तक्षेप फरक किसीमका हुन् । राज्यको सीमादेखि नेपाली भुमिमा भारतका अनेक प्रकारका उदण्डताहरुलाई न्युनिकरण गर्नेतर्फ राज्यको ध्यान किन खिचिन नसकेको हो । बरु, त्यस्ता हस्तक्षेप र गैरकानुनी कामलाई निरन्तरता दिने ठाउँ बनाउनका लागि राजनीतिक चरित्रहिन वक्तव्यवाजी जारी रहेको छ । खुलासीमाको अर्थ कानुन मिचेर राजधानी छिर्ने व्यवस्था मिलाउनु होइन । कानुनी दायरामा रहेर दुई मुलुकको सहज सम्बन्ध कायम राख्नुचाँही कुटनीतिक मर्यादा हुन्छ । त्यो राज्यतहमामात्र नभएर नागरिक तहमा पनि कायम रहनुपर्छ भन्ने नै हो ।
अन्नतः सवै राजनीतिक दलहरुले कुटनीतिक मर्यादामा रहेर आफ्ना अभिव्यक्ति र राजनीतिक कार्यक्रमलाई कायम राख्नु नै मुलुकको हितका लागि जायज हुनेछ । राज्यले गैरजिम्मेवारी छाडेर आफ्नो दायित्वलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्दछ । यसर्थपनि भारतीय हस्तक्षेप्रति सहानुभुति पालाउने कारण बाबुराम सरकार र मधेसी दलहरुले दिन सकुन । अन्यथा, राजनीतिक, सामाजिक र कुटनीतिक विषयको अपव्यख्या, बेइज्जत हुनेगरि राजनीतिक कर्महरु नबढुन् ।  



Wednesday, October 3, 2012

अवसरको सुनखानी

डी. विनोद
पढ्ने र गर्नेहरुका लागि जापान गतिलो गन्तव्य बन्दै गइरहेको छ । प्राविधिक शिक्षासँगै रोजगारीको अवसरका लागि युवापुस्ता जापानतिर आकर्षित भएका छन् । मध्यमवर्गीय परिवारका युवाजनशक्ति प्राविधिक शिक्षा सहित रोजगारीको पनि अवसर पाइने भएकाले जापान छिर्नका लागि प्रयत्नरत छन् । त्यसका लागि युवाले जापानिज भाषाको अध्ययन गरि आफ्नो उच्च शिक्षासँगै रोजगारीको पहल गरिरहेका छन् ।

काठमाडौंका अनिल क्षत्री भन्छन्–‘जापानमा प्राविधिक शिक्षाको राम्रो ज्ञान दिइन्छ । इन्जिनियरिङ् सम्बन्धि शिक्षासँगै रोजगारीको पनि सम्भावना रहेका कारण जापान जाने तयारीमा छु ।’ क्षेत्री अहिले जापानिज भाषा सिकीरहेका छन् । जापान जानका लागि नेपाली उच्च शिक्षामा ल्याएको नम्बरभन्दापनि जापानिज भाषाको दख्खल नै प्रभावकारी हुने गरेको छ । जसले राम्रोसँग जापानीज भाषा सिकेर परिक्षामा राम्रो गर्दछन् उनीहरुको जापान छिर्ने सपना लगभग पुरा हुन्छ ।

संघर्ष, मिहेनत र लगनशिलतालाई भाषा सिकाउनेक्रममै महत्वका साथ जानकारी गराइन्छ । जापानीज ‘कल्चर’बारे राम्रो जानकारी राख्नेहरुको सम्मान हुने गरेको छ । रहनसहनसँगै जापानीज कल्चरलाईपनि बुझ्नु नेपाली विद्यार्थीको लागि आवश्यकीय हुने गरेको छ । ‘भाषा र कल्चरसम्बन्धि जानकारी राम्रोसँग लिएर जापान छिरे रोजगारीका लागि पनि समस्या हुँदैन ।’ वागबजारमा रहेको आकाशी जापानीज भाषा स्कूलका ओमहरि प्रजापति भन्छन्,‘मिहेनत, संस्कृतिको सम्मान गर्ने र सामान्य बोलीचालीका लागि जापानीज भाषामा दख्खल राख्नेका लागि त्यहाँ कामको पनि समस्या हुँदैन ।’

युवाहरु व्यस्त जापानी जीवनशैलीमा आफूलाई ढाल्नपनि लागि परेका छन् । स्टुडेन्ट, बिजनेस र वकिर्ङ भिसामा धेरैको संख्यामा नेपाली युवा जापान लाई गन्तव्य बनाउने लर्को लामै छ । ‘जापानमा बसेका नेपाली युवाको व्यावसाय, उच्च शैलीको काम र मिहेन तगर्ने शैलीबाट प्रभावित भएर जापान जाने तयारीमा लागेको छु ।’ विराटनगरका विशाल शर्मा भन्छन्,‘त्यसका लागि राम्रो जापानीज भाषा स्कूलको खोजीमा छु ।’ अधिकांश युवा टोकियो लगायतका मुख्य सहरमा व्यापार व्यवसायमै आफूलाई स्थापित गराउने धुनमा लागेका दृष्टान्तहरुले पनि जापानप्रतिको मोह युवापुस्तामा पलाएको छ । ‘जापान लक्ष्य बनाएर आउने युवा सफल भएको’ जापानमा कार्यरत युवा प्रविण अधिकारीले बताए ।

स्टुडेन्ड भिसामा जापान पुग्नेहरुलाई केही समय कठिन परिश्रम गर्नुपर्ने हुन्छ । तर, अध्ययन सकेपछि रोजगारी, व्यापार व्यावसायको मनग्गे अवसर रहेका कारण नेपाली युवाहरु सफल बन्दै गइरहेका छन् । खेलाडी, कलाकार, पत्रकारदेखि विभिन्न पेसाकर्मी युवासँगै सर्वसाधारणहरु अहिलेपनि जापानका विभिन्न सहरमा आफ्नै पेसा व्यावसायमा व्यस्त छन् । युवापुस्ताहरुका लागि जापानमा कम अवसर छैन भन्ने उदाहरण नेपालका चचिर्त फुटबलर वसन्त गौचन, वसन्त थापा, संगीत शाक्यले जापानमा श्रम गर्नु पनि हो । सेलिब्रिटीदेखि सर्वसाधारणसम्मको आकर्षणको केन्द्र बनेको जापान नेपाली युवादम्पत्तीकै लागिपनि फाइदामुलक भएको छ । ‘धेरै युवापुस्ता जोडी सहित कार्यरत छन् । रेष्टुरेन्ट, क्याफे, गाडी कम्पनीमा काम मनग्गे पाइने गरेको छ ।’ जापानका कार्यरत जीवन कार्की भन्छन्,‘भाषा सिकेपछि सामान्य कामका लागि समस्या हुँदैन । अध्ययन पुरा गरेपछि राम्रै आम्दानीका लागि पनि समस्या हुँदैन ।’ जापानीजहरु नेपाली संस्कृति र कलाप्रति आकर्षित भएकै कारणपनि नेपालीहरुले जापानमा आफूलाई सुरक्षितमात्र ठानेका छैनन् भाग्यमानीपनि ठान्ने गरेका छन् । त्यसैलेपनि जापान जाने युवाहरुको संख्या बढेको बताइन्छ । त्यसो त नेपाली राजदुताबासको सक्रियतामा जापानको औधोगिक शहर नागोयामा नेपाली गाउँको प्रस्ताव भइसकेको छ । नेपालीको संख्या बढ्दै गइरहेको उक्त सहरमा जापानमा कार्यरत नेपालीहरु, अध्ययनमा रहेका विद्यार्थीहरुका लागि सहयोगका लागि पनि यस्तो प्रस्ताव गरिएको थियो । ‘त्यहाँको कल्चर र सहयोगी भावनाले हाम्रो आशालाई अझ जगाएका कारण जापान जाने लक्ष्य बनाएका हौं ।’ जापानका लागि भाषाको तयारीकक्षा गरिरहेका भक्तपुरका हरिप्रसाद श्रेष्ठले भने,‘पढ्ने र श्रम गर्ने नै लक्ष्य हो ।’

जापानमा हालसम्म कम्तिमा १० हजार युवा शिक्षा र रोजगारीमा अभ्यस्त रहेको बताइन्छ । जापानमा रहेका नेपालीको आधिकारिक तथ्याङ्क जारी नभएपनि कम्तिमा १५ हजार नेपालीले जापानमा आफ्नो अध्ययनसहित श्रम खर्च गरिरहेको अनुमान गरिएको छ । भाषा राम्रोसँग सिकेर श्रम गर्न तत्पर रहे जापान जान इच्छुकका लागि कुनै समस्या नहुने आकाशी जापानिज स्कूलकी प्रिन्सिपल योशी इमीले बताइन् । उनी भन्छिन्–‘भाषाको राम्रो ज्ञान र ‘कन्भरर्सेसन’ मा राम्रो भए जापानमा बसेर पार्ट टाइम काम गर्दै पढ्न सकिन्छ भने पढाईपछि पनि रोजगारीका लागि समस्या हुँदैन ।’

मिहेनतीलाई जापानले माया गर्छ

ताकुनोसुके नोजाकी
(टोक्यो म्यानेजर)
युनिटास जापानीज स्कूल


जापानमा विभिन्न विषय अध्ययन गराउने युनिटास (नेपालीमा सहकार्य) स्कूलले तेइक्यो विश्वविद्यालयको शैक्षिक कार्यक्रमहरु सञ्चालन गर्दै आएको छ । नेपाल लगायतका एसीयाका विभिन्न मुलुकका विद्यार्थीहरुलाई प्राविधिक तथा विज्ञासम्बन्धि अध्ययन गराउँदै आएको स्कूलका टोकियो म्यानेजर ताकुनोसुके नोजाकी गएको साता नेपाल आएका थिए । नेपाली विद्यार्थी छनौटका लागि नेपाल आएका नोजाकीसँग शुक्रबारले कुरा गरेको थियो । 

–खासगरी एसियाका निक्कै देशका विद्यार्थीहरुले जापानलाई आफ्नो अध्ययनको गन्तव्य बनाउने गरेका छन् । अध्ययनसकेपछि त्यहिँ काम गर्ने र त्यहाँ सिकेको कुराहरु आफ्ना मुलुकमा व्यावसायीक रुपमा सञ्चालन गरेको पनि हामीले पाएका छौं । तर, जापानमा रोजगारीका लागि कुनै समस्या छैन । लगनशील भएर काम गर्ने, अध्ययनलाई प्रभावकारी रुपमा पुरा गर्ने विद्यार्थीका लागि कुनै समस्या छैन । तर, भाषाबारे कमजोर विद्यार्थीका लागि केही समय समस्या हुने गर्दछ । केही महिनामा उ जापानीज भाषामा संवाद गर्नसक्ने भएपछि कुनै समस्या हुँदैन ।
मुलुक छाडेर जाने नेपाली युवाका लागि प्राविधिक शिक्षा र जापानीज भाषाबारेको ज्ञान प्रमुख हुने गरेको छ । हामीले हाम्रो स्कूलमा पढ्न आउनेका लागि पार्ट टाइम जवको व्यवस्थ ागर्नलाई भरपूर सहयोग गर्छौं । हाम्रो सहयोगबाहेक काममा टिक्ने, गर्नेनगर्नेचाँही काम गर्नेको क्षमतामा भरपर्ने कुरा हो । नेपाली विद्यार्थीहरु जापान छिरेपछि उनीहरुले पहिलो रेष्टुरेन्ट लगायतका क्षेत्रमा बढि काम पाउँछन् । किनभने उनीहरु जापानिज भाषामा त्यति धेरै दख्खल हुँदैनन् र कम संवाद गर्नुपर्ने ठाउँमा काम गर्न बाध्य हुन्छन् । तर, एक वर्षपछि उनीहरुलाई जुनसुकै ठाउँमा कामका लागि समस्या हुँदैन ।
हामी नेपाली लगायतका अन्य मुलुकका विद्यार्थीहरुलाई विशेषगरी चिकित्सा विज्ञानको अध्यापन गराउँछौं । तर, नेपालीहरुले त्यसमा भन्दापनि बढि ट्राभल्स एण्ड टुरिजम र होटल म्यानेजमेन्टमा आफुलाई अव्वल देखाउने गरेका कारण नेपालीको संख्या त्यस विषयमा बढि हुने गरेको छ । जसका कारण उनीहरुले जापानका विभिन्न ठाउँमा रहेका राम्रा होटलहरुमा काम गरिरहेका छन् भने मुलुक फर्किएर पनि टुरिजम सम्बन्धि व्यवावसाय गरिरहेका छन् ।
विजनेश स्टडी गरेर काम गर्ने, टेक्निकल विषय अध्ययन गरेर चलेका मोटरकम्पनीमा काम गर्ने नेपाली विद्यार्थीहरुपनि हामीले उत्पादन गर्ने क्रम बढिरहेको छ । हामीले यसवर्ष पासआउट गरेका नेपाली विद्यार्थीहरु धेरैजना होटल म्यानेजमेन्टमा रहेका छन् । उनीहरुले जापान र अन्य मुलुकमा पनि सोही क्षेत्रमा रोजगारी पाउने निश्चित छ ।
नेपालमा सोचेजस्तो जानासाथ रोजगारीका पूर्ण ग्यारेन्टि हुँदैन । रोजगारीको ग्यारेण्टिका लागि कामदारले विश्वास जित्न सक्नुपर्छ । जापानमा रहेका विभिन्न क्षेत्रमा पहिलो केही घन्टामात्र रोजगारी पाइन्छ । सोही ठाउँमा विश्वास जित्दै गएमात्र निरन्तर रोजगारी पाउने अवसर हुनसक्छ । केही घन्टाबाट सुरु गरेर कामदार वा विद्यार्थीको मिहेनत हेरेर उसका लागि समय बढाउँदै लग्ने गरिन्छ । जापानीज भाषा जति जान्यो उसका लागि त्यति नै अवसर हुन्छ । अभिभावदन र संस्कार भएको व्यक्तिले चाँडो विश्वास जित्न सक्छ । नेपाली र जापानीज कल्चर हावापानी फरक हुने भएकाले पनि छ महिना सोचेजस्तो सहज हुँदैन ।

Tuesday, October 2, 2012

बालविवाह : गैरअनिवार्यताकौ निरन्तरता



विनोद ढकाल
रौतहटको चन्द्रनिगाहपुर–२ मा डोम समुदायका एक व्यक्तिले आफ्नी चार बर्षकी छोरीको विवाह यसै वर्षै वर्ष गरेका छन् । बाराको पथलैया घर भएका उपेन्द्र मल्लिकका चार बर्षकै छोरा मुकेश मल्लिकसंग चार बर्षिया वालिका पुनम मल्लिको विवाह भएको हो । विवाहका लागि छोरीका बुवा मङ्र मल्लिकले केटा पक्षलाइ १० हजार नगद र एक साइकल दाइजो दिने सम्झौता गरेका थिए ।
५० भन्दा बढी जन्ति लिएर व्यान्डवाजा सहित आएका चार बर्षिय बेहुला मुकेश मल्लिको विवाहका लागि चन्द्रनिगाहपुरमा बस रिर्जव गरेर आएका थिए । राति अवेर जन्ति आइपुग्दा बेहुली पुनम भने आमाको काखमा निदाइरहेकी थिइन । जन्ति आए पछि आमाले पुनमलाई उठाएर सिगारपटार गरी बेहुली बनाएकी थिइन् ।
एक बर्ष अघि पनि सोहि गाउमा सात बर्षिया बालिकाको बिवाह भएको थियो । तराइमा वसोवास गर्दै आएका डोम, चमार, मुसहर समुदायमा छोराछोरीको सानै उमेरमा विवाह गरीदिने चलन अहिलेपनि कायमै छ । अशिक्षा तथा चेतनाको कमीका कारण तराईका दलित लगायतका समुदायमा अहिलेपनि बालविवाह न्युनिकरण हुन सकेको छैन ।
मुलुकी ऐन विवाहवारी महलमा १० बर्षभन्दा कम उमेरका वालवालिका लाई विवाह गरीदिए ६ महिना देखि ३ महिना सम्म कैद र १० हजार जरिवानाको व्यवस्था छ । १८ वर्षभन्दा कम उमेरका किशोरकिशोरीको विवाह गर्न नहुने अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतापनि छ ।  यो त एउटा उदाहरण मात्र हो रौतहटकोे बिभिन्न गासिवमा यस बर्ष विवाहको लगनसँगै धेरै वालवालिकाहरुको विवाह भएको थियो ।
जिल्लाको ग्रामिण भेगमा वालबिवाह रोकिएको छैन । बाल विवाह बढ्नु विडम्बना भएको स्थानिय जनज्योती उच्च माबिका शिक्षक यादव पुरी बताउँछन् । रौतहटस्थित रेडियो नुनथरका समाचार संयोजक फणी महत भन्छन्–‘ग्रामीण बस्तीका दलित समुदायमा अहिले वालविवाह न्युनिकरण हुन सकेको छैन । परम्पराको नाममा पनि यसरी बालविवाह भइरहेको छ ।’
पर्सा उदयपुरघुर्मीकी शायमा खातुनको विवाह हुँदा उनी १४ वर्षकी थिइन् । परिवारमा उनी दुई वर्षकै हुँदा विवाहको दुलहा तयार गरिएको थियो । जसका कारण १४ वर्षको उमेरमा उनले विवाह गर्नुपरेको थियो । बाबुआमाको मित्रताको स्वार्थमा आतुनले सानै उमेरमा विवाह गर्नुप¥यो । जेठी बुहारी भएकीले घरको सबै काम उनको जिम्मेवारीमा पर्छ । खाना बनाउने, खुवाउने, जुठा भाँडा, लत्ताकपडाको सफाई र बच्चाको हेरचाह उनैले गर्नुपर्छ । उनका उमेरका कतिपय साथीहरु पढिरहेका, खेलिरहेका र बाबुआमाको माया–ममता पाइरहेका छन् ।
पर्साको कुल जनसङख्यामा करिब १५ प्रतिशत रहेका पर्साका अधिकांश इस्लाम धर्मावलम्बीहरु छोरीलाई सानैमा गौना र विवाह गरिदिन्छन् । मुस्लिम बालिकाहरुले पढ्ने उमेरमै बुर्का ढेर सासू–ससुरा, नन्द–आमाजू, देवर–जेठाजु, श्रीमान, नातेदारहरुसँग गर्नुपर्ने व्यवहारको सामना गर्नुपर्छ । उनीहरु समय नपुगी आमा बनीरहेका पनि छन् । १४ वर्षकै उमेरमा बच्चा जन्माउँदा उनलाई केही भएन । अधिकारकर्मीहरु मुस्लिम महिलाका लागि वालविवाह ठूलो यातनाजस्तो भएको बताउँछन् ।
यस्तै, पर्सा सखुवा प्रसौनीमा प्रहरीले विवाहमण्डपमै हस्तक्षेप गरेर बालविवाह रोकेको थियो । प्रसौनी–७ थापा टाँडी टोलका १६ बर्षीय हरिकृष्ण बैठा र शिवबर्वा–३ की १३ बर्र्षीया बालिकाको विवाहमा प्रहरीले हस्तक्षेप गरेको थियो ।
सखुवा प्रसौनी–६ मा रहेको मोतीनमाई मन्दिरमा गरिएको वैवाहिक कार्यक्रममा पुगेको प्रहरीले विवाहका लागि उमेर नपुगेको भन्दै केटाकेटी दुवैलाई विवाहमण्डपबाटै उठाइएको थियो । बालविवाह भइरहेको सूचना पाएपछि इलाका प्रहरी कार्यालय एकटाङगाबाट तत्कालिन सई कृष्णप्रसाद लामिछानेको नेतृत्वमा टोली मण्डपमा पुगेको थियो । विवाहमा ८० जना उपस्थित थिए ।
प्रहरीले सम्झाएपछि विवाहमा राजी भएका परिवारले उनीहरुको उमेर पुगेपछिमात्र विवाह गराउन राजी भए । ‘दाइजोका कारण पनि कलिलैमा विवाह हुने गरेको छ,’ अधिकारकर्मीहरु भन्छन्,‘ अभिभावक पनि थोरै दाइजो दिएर सानै उमेरमा छोरीको विवाह गराउने काममा लागेको पाइएको छ ।’ पर्सामामात्र एक वर्षमा ३० वालविवाह हुने गरेको तथ्याङ्क राखिएको छ ।
त्यसैगरी, सुर्खेत रजेनाकी १३ वर्षीया अनुराधा नेपाली को २०६५ चैत २ गते गुमीका धनबहादुर मिजारसँग बिहे भयो । तर, उनीहरुको दाम्पत्य जीवन धेरै दिन चलेन । विवाहको पाँच दिनपछि जिल्ला प्रहरी कार्यालय पुगेका धनबहादुर र अनुराधाले एउटा कागजमा सही गरे, जसमा लेखिएको थियो–‘हामी दुवैजना विवाह गर्ने उमेर नपुगुन्जेलसम्म अलग–अलग बस्न मञ्जुर छौं ।’
पन्ध्र वर्षको उमेरमा गाउँकै एक युवकसँग विवाह गरेकी लेखपराजुलकी रामकुमारी पछभैया (नाम परिवर्तन) को विवाह पनि एक साता टिकेन । स्थानीय गाउँ बाल संरक्षण समितिले बालविवाहविरुद्ध आवाज उठाएपछि उनको जोडी अलग्गिन बाध्य भयो ।
सुर्खेतमा २०६५ सालयता बालविवाह गरेका र गर्ने क्रममा रहेका ४० जोडीलाई आ–अफ्ना घरमा पुनमिर्लन गराउन त्यहाँको वाल समुह सक्रिय भयो । पछिल्लो समय भइसकेका विवाहलाई छुट्याउनुभन्दा हुनै नदिनेतर्फ जोड दिइएको छ । वालविवाह मुक्त गाउँका रुपमा घोषणा गरिएका सुर्खेतमै विभिन्न क्षेत्रमा बाल विवाह पनि भयो । धुमधामसंग विवाह नभएपनि अर्को गाविसमा लगेर बाजागाजा नबजाई, लुकिछिपी वालविवाह हुने गरेको पाइएको हो । जिल्लामा सवैभन्दा पहिलो बालविवाह मुक्त भनिएकोे लेखफर्सा गाविसमा दुई बर्र्षको अवधिमा झण्डै डेढ दर्जन बालविवाह भयो । २०६७ सालमा बालविवाह मुक्त घोषणा गरिएको थियो ।
नेपाली समुदायमा खासगरी परम्परागत ढर्राका कारण बालविवाह बढ्दो छ । अनि, चेतनाको कमीका कारणपनि वालविवाहलाई निरन्तरता दिइने गरिएको छ । अहिले सहरी क्षेत्रमा उमेर नपुगेका किशोरकिशोरीहरुले पनि स्वइच्छाले विवाह गरिरहेका छन् । त्यसको कारणचाँही यौन आकांक्षा र प्रेमसम्बन्धबारेको अपूर्ण जानकारी हो । ‘सेक्स आकर्षणका कारणपनि सहरीक्षेत्रमा उमेर नपुगेका किशोरकिशोरीको विवाह भएको हामीले पाएका छौं, उनीहरुको गर्भ रहेका कतिपय किशोरीहरुपनि आउने गरेका छन् ।’ सेक्सोलोजिष्ट डा. सुवोधकुमार पोखरेलले भने,‘स्कूले किशोरीहरुको संख्या केहीमात्रामा बढेको पाइन्छ ।’
बाल विवाहमा विश्वका दश राष्ट्रमध्ये नेपाल आठौं नम्बरमा छ । विविध कारणले बाल विवाह अहिलेपनि देशका जिल्लाहरुमा कायम छन् । भारत, पािकस्तान बंगलादेशपछि नेपालको सूची कायम छ । नेपाली समाजमा अहिलेपनि वाल विवाह ५५ प्रतिशतले हुने गरेको छ । १८ वर्षमुनिका किसोरकिसोरीको विवाहलाई बालविवाहको सुचीमा राखिएको छ । अहिलेपनि सामाजिक परम्परा, सांस्कृतिक चलन र गरिवि वालविवाहका प्रमूख कारण बनेका छन् । वालविवाहलाई मानवअधिकारको दृष्टिबाट हिंसाका रुपमा पनि परिभाषित गरिएको छ । खासगरी बालविवाहमा वालिकाहरु हिंसापीडित हुने गरेका छन् । बालिकाहरुको विवाह उनीहरुभन्दा दोव्वर उमेर भएका युवाहरुसँग हुने गरेको तथ्याङ्क ठूलो छ । बाध्यता, परम्परा, भावनात्मक ‘व्ल्याकमेल’ र वालिकाको चाहना छनौट गर्ने क्षमता नभएका कारणले वालविवाह बढेकोे समाजशास्त्रीहरुको अनुसन्धानले देखाएको छ ।
यो दवावमुलक हिंसाका रुपमा परिभाषित गरिएको छ र यो गैरअनिवार्यताको निरन्तरता पनि रहिआएको छ । नेपाल सहित भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, गुनियाँ, बुर्किना फासो, अफ्रिकामा ज्यादा हुने गरेका छन् । वालविवाहको ज्यादातर असर कम उमेरका वालिकाहरुमा पर्ने गरेको छ । उनीहरुबाट जन्मलिने बच्चा र स्वास्थ्यमा पनि यसको असर देखिन्छ, सामाजिक असर त भइहाल्यो । यौनकार्यका लागि पनि बालिकाहरुलाई चाँडै विवाहको लागि दवाव पर्ने गरेको पाइएको छ । यसले स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव राख्दछ । बालिकाहरु, मानसिक, शारिरीक र यौनीक रुपमा पनि पूर्ण तयार भइसकेका हुँदैनन् । वालविवाहका कारण हुने समस्याले ११ देखि १३ वर्षसम्मका वालिकाहरुको मृत्यु ज्यादातर हुने गर्दछ । नेपाल लगायत भारतमा पनि यस्तो समस्या समानरुपमा देखिएको छ ।
बालविवाहले स्वास्थ्यमा मात्र नभएर त्यसले हिंसाका विभिन्न चरणहरु पनि निम्त्याउने गरेको छ । दिल्लिमा अध्ययनरत विद्यार्थी अरुण कुमारको खोजका आधारमा भारत तथा नेपालका समस्या उस्तै छन् । वालविवाह भएका घरहरुमा घरेलु हिंसापनि ज्यादा हुने गरेको छ । अपरिपक्व उमेरमै विवाह भएका कारण घरेलु काममा बालिकाहरु अट्नुपर्ने, चाँडो गर्भधारण गर्नुपर्ने हुन्छ । निरक्षर परिवारमा ज्यादातर वालविवाह मौलाएकैले पनि त्यस्ता परिवारमा शारिरीक यातना र अपराधहरु पनि बढिरहेका छन् । कतिपय वालिकाहरु एचआइभी÷एड्सको संक्रमणमा पनि परेका छन् । उनीहरुसँग विवाह गरेका पुरुषहरु पहिले नै यौनकार्यमा विभिन्न ठाउँमा संलग्न रहने गरेका कारण उनीहरुबाट संक्रमण हुने गरेको विभिन्न अध्ययनहरुले देखाएको छ ।
न्युन शिक्षा र उच्च हिंसा, सानै उमेरमा विवाह गर्दा देखिएका प्रमुख कारण मानिएका छन् । अरुण कुमारको अध्ययनका आधारमा नेपाली तराइको समुदाय र भारतीय समुदायमा यस्तो कार्यको न्युनिकरण हुन सकेको छैन । गरिवीपनि बालविवाहको प्रमुख कारण हो । विश्वमा एक करोड बढि बालिका तथा किसोरीहरुको विवाह १८ वर्षपुग्नु अगाडी नै भएको अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनहरुले देखाएका छन् । यो विवाह गर्ने विश्वव्यापी मान्यता विपरित भइरहेको छ । मानव अधिकारको विश्वव्यापी नीति १९४८ अनुसार पूर्ण उमेरपछिमात्र विवाह गर्नुपर्दछ । यस्तो उमेर २० वर्षमाथिको उमेर समुहमा हुनुपर्ने उल्लेख थियो । जसअनुसार नेपाल सरकारले ‘बेहीबारी २० वर्ष पारी’ भन्ने अभियान पनि चलाएको थियो, जुन प्रभावकारी हुन नसकेको ठहर विभिन्न घटनाहरुले अहिलेपनि सावित गरिरहेको छ । सवै प्रकारका महिला हिंसा सम्बन्धि सम्मेलन १९७९ का अनुसार वालविवाहका लागि कानुनी प्रभावकारीता कमजोर भइरहेको छ । सवैको विरोधमा उत्रिनु आवश्यक भएको छ ।
विवाह दर्तालाई अनिवार्य गर्नपनि उक्त सम्मेलनले भनेको थियो । १९९४ मा भएको विश्वव्यापी निर्णय अनुसार विवाहको न्युनतम उमेर १८ वर्ष तोकिएको थियो । जुन नेपाल सहितका विभिन्न मुलुकमा कार्यान्वयनमा कमजोरी भइरहेको छ । वालविवाह नियन्त्रणको जिम्मेवारी सरकारकै हो । मानव अधिकारको रक्षा गर्दै सरकार यस्तो काममा प्रतिबद्ध हुनु आवश्यक छ ।

Sunday, September 30, 2012

‘कपी क्याट क्राइम’ वा वितृष्णा ?

.........................
गलत राजनीतिक संस्कारमा हुर्किएको प्रजातन्त्रको उपयोग सहि हुन सक्तैन । सभ्यतामा हुर्किएको प्रजातन्त्रले समाजलाई पनि सभ्य बनाउँछ । 
                                                                                                                                           ........................
विनोद ढकाल

कृषिमा समस्या भएपछि आक्रोशित भएका भारतीय एक युवाले त्यहाँका कृषिमन्त्री शरद पावरलाई सार्वजनिक स्थलमा थप्पड हिर्काएका थिए । भारतका लागि यो खबर अत्यन्तै चर्चाको विषय भएको थियो  र भारतीय सरकारका लागि लाजमर्दो पनि । भारतीय संचारमाध्यमहरुमा यसका अनेकन विश्लेषणहरु भए । त्यसमध्येका एउटा चलेको अखबार हिन्दुस्तान दैनिकले यसबारेमा आफ्नो सम्पादकीय पनि लेखेको थियो । उसले यस्तो प्रकारको घटनालाई ‘कपी क्याट क्राइम’को संज्ञा दिएको थियो । यो आक्रोशको एउटा रुप हो तर कतिपय भारतीय युवाहरु यस्ता काम गरेर मिडियामा चर्चामा आउन चहान्छन्, त्यस मनस्थितिको एउटा उपज पनि भएको हिन्दुस्तानले आफ्नो सम्पादकीयमा उल्लेख गरेको थियो । कृषि र वित्तिय क्षेत्रमा विश्वबजारमा आफ्नो स्थान बनाइरहेको भारतका जनतामा अझैपनि अपेक्षा अनुसारको सरकारी काम नभएको गुनासो बढीरहँदा यस्तो थप्पड संस्कृतिको निरन्तरता छ । दुरसञ्चारमन्त्री सुखराममाथि पनि यीनै युवाले थप्पड हानेका थिए । एकै व्यक्तिले बारम्बार चर्चामा आउनका लागि गरेका यी घटनाहरु हिन्दुस्तानले लेखेजस्तो कपी क्याट क्राइम हुनसक्छ । तर, यहि प्रकृतिको घटनाले नेपालमा निरन्तरता पाएको छ ।
नेपाली कांग्रेसका सभापति सुशिल कोइरालामाथि आक्रमण भएको खबर निमेषमै सनसनी बन्यो । आफ्नै कार्यकर्ताबाट उनले दुव्र्यवाहार खेपेको खबर छायो ।
यसअघि, एकीकृत नेकपा माओवादीको विस्तारित वैठकमा अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड र उपाध्यक्ष बाबुराम भट्टराईमाथि पनि आक्रमण भएको खबर सार्वजनिक भएकै हुन् । थप्पड संस्कार नेपालमा पनि भित्रिएको एउटा आक्रोशको परिणति हो । केही समय अघि सुनसरीको     इटहरीमा पूर्व प्रधानमन्त्री तथा एमाले अध्यक्ष झलनाथ खनालमाथि देवीप्रसाद रेग्मीले थप्पड हिर्काएका थिए । त्यो आक्रोशको घेराबन्दिबाट माओवादी सभासद झक्कु सुवेदी पनि बचेनन् । उनलाई तिनकुनेका एक चियापसलले थप्पड हिर्काए । तर यहाँ अलग–अलग पात्रलाई अलग–अलग व्यक्तिले थप्पड हिर्काएका कारण यसलाई कपी क्याट टु क्राइम अथवा राजनीतिक संस्कारप्रतिको घृणा भन्ने ? यो एउटा प्रश्न बनेको छ ।
नेपाली समाजका लागि भने यो राजनीति प्रतिको घृणाका रुपमा विश्लेषण गर्नु जायज हुनसक्छ । किनभने यसका अनेकन उदाहरणहरु छन् । रेग्मीले खनाललाई थप्पड हानेपछि प्रतिक्रियाका क्रममा भनेका थिए–‘खनाल भएर एक थप्पड हानेको । सुजाता वा अरु भएको भए तीन थप्पड हिर्काउँथे । बारम्बार संविधानसभाको म्याद थप्ने, शान्ति कायम नगर्ने । सरकार परिवर्तन गर्ने । यस्ता कामका कारण मलाई रिस उठेको छ ।’ त्यस्तै झक्कु सुवेदीलाई काठमाडौंमा जिताएका ती चियापसलेले समयमा काम नगरेका कारण थप्पड हानेको बताएका थिए । सुवेदीलाई जीताउनका लागि मतदान गर्नेमध्येका उनीपनि एक थिए ।
    अहिले नेपाली राजनीति संस्कारप्रति घृणा देखाउनेहरु प्रत्यक्ष वा परोक्ष रुपमा धेरै छन् । अझ ती थप्पडहरु जायज भएर आएका छन् । म्यादथप्ने काममात्र गरेर पछि संविधानसभा नै भङ्ग गरी देशलाई फरक बाटोको अवस्थितिमा यीनै राजनीतिक दलहरुले पु¥याएको स्थिति छ । अहिले दोहोरो मोर्चाबन्दिमा मुठभेडमा जानसक्ने प्रचुर सम्भावनालाई पनि उनीहरुले कायम राखेका छन् ।
खुलेर भन्न नसक्ने चरित्र भएकाहरु एकातिर छन् भने सामाजिक सञ्जालमार्फत नेपाली राजनीति संस्कारको आलोचना गर्नेहरुको भीड निक्कै बढेको छ । एकजना युवाले फेसबुकको आफ्नो वालमा लेखे–‘संविधान नबनाउने सभासदका छोरी विवाह नगरौं ।’ सामाजिक रीति र सभ्यताका दृष्टिले यस्तो अभिव्यक्तिले सभासदहरुको जीवनमा दखल गर्दछ । तर, गलत राजनीतिक संस्कार हुर्किरहेका कारण यो विषयमा त्यति ठूलो बहस वा चर्चा हुन सकेन । र, चर्चा गराउनुको औचित्यता पनि थिएन । संविधानसभामा रहेका छ सय एक जना सभासदहरुको श्राद्ध गरेको खबरहरु पनि बीचमा सार्वजनिक भएका थिए । सांस्कृतिक विरोध स्वरुप यस्ता कामहरु भइरहेका छन् । जुन सामाजिक सभ्यताको खिलाफमा थिए । तर, यी विषयमा पनि कडा कदमहरु चालिन सकेका छैनन् । राजनीतिक दलका नेताहरुले बरु पटक पटक आफ्नो गल्ति भएको स्वीकार गर्दै दुई वर्षका लागि भनेर तय गरेको संविधानसभाको म्याद चार वर्षसम्म पु¥याए र अन्त्यमा डिसमिस बनाए । राजनीतिक संस्कार नै गलत रुपमा प्रयोजनमा ल्याइएका कारण नेपालमा भइरहेका थप्पडप्रकरणदेखि विरोधका कुराहरुलाई नागरिक आक्रोशको एउटा प्रहारका रुपमा बुझ्न थालिएको छ । जसले गर्दा राजनीति प्रतिको घृणादायक सन्देशहरु एकबाट अर्को नागरिककहाँ पुगिरहेको छ । यस्ता सन्देशहरु एकबाट अर्को व्यक्तिमा असभ्य हुनेगरि फैलिनुको अर्को कारण राजनीतिक दलहरु आफैं पनि हुन् । एक राजनीतिक दलले अर्को राजनीतिक दलमाथि गर्ने गलत व्यवाहार र टिप्पणीले पनि नागरिक सभ्यतामा ह्रास ल्याउन मद्दत गर्दछ । नागरिकहरु धेरै छन् र उनीहरु आफुलाई समाजमा स्थापित गराउनका लागि फरक विचार राख्न सक्छन् । त्यसका लागि चाँडो चर्चामा ल्याउने यस्ता असभ्य कामहरु बढ्न सक्छन् । र, त्यसलाई राजनीतिक दल आफैंले पनि बल पु¥याएका छन् । एकले अर्कालाई गर्ने टिप्पणीहरु पनि स्वस्थ्य र आशाजनक भए त्यसले नागरिकलाई हौसला बढाउने छ । जसका कारण प्रजातान्त्रिक सभ्यताको प्रयोजन सहज र सजिलो रुपमा हुनसक्नेछ । गलत राजनीतिक संस्कारमा हुर्किएको प्रजातन्त्रको उपयोग सहि हुन सक्तैन । सभ्यतामा हुर्किएको प्रजातन्त्रले समाजलाई पनि सभ्य बनाउँछ । अधिकार सम्पन्न समाज निर्माणसँगै सभ्यताको शुत्रमा बान्नका लागि अहिलेदेखि नै प्रयोग बढ्नु जरुरी हुन्छ । सभासद विश्वेन्द्र पासवानले संवैधानिक समितिको वैठककक्षबाट कुर्सी फ्याँकेर आक्रोश देखाएका थिए । त्यहाँ सभ्यताको आचारसंहिता पालना गर्नमा उनी चुके । त्यसले दिएको सन्देश प्रतिकात्मक रुपमा देखियो । अन्ततः उनको व्यवाहारको सर्वत्र आलोचना भयो ।

समाज सुधार र सभ्य समाज निर्माणको जिम्मेवारी राज्यले लिएको हुन्छ । राज्य राजनीतिक दलहरुबाट नै चलिरहेको हुन्छ । आफ्नै राजनीतिक पार्टीमा एकमत हुन नसक्दा शान्ति प्रकृया र संविधान निर्माण तथा सरकार सञ्चालनका कामहरु कयौं पटक रोकिएका छन् । पार्टी विभाजनपछि भारतीय गाडी छिर्न नदिने, भारतीय फिल्म चल्न नदिने नेकपा–माओवादीको निर्णय र त्यसको विरोधाभाष टिप्पणीहरु, प्रतिक्रियाहरु प्नि चलिरहेका छन् । यस्ता राजनीतिक गसिपको बढावा अहिले चलिरहेको छ, यसले कस्तो प्रभाव पार्ला ? राजनीतिक दलहरुमा देखिएको विवादले हाम्रो राजनीतिक दल र तिनका आचरणहरु नै सभ्य रहेनन् भन्ने संकेत दिनानुदिन बढ्दो छ । जसका कारण आक्रोशित नागरिकले पनि सभ्यतालाई कायम राख्न सकेका छैनन् । तर, एउटा प्रजातान्त्रिक मुलुकमा हुनुपर्ने सभ्यताको खिलाफमा यस्ता घटनाहरु देखा परेका छन् । जसका कारण आक्रोशका विभिन्न चरणहरु देखा पर्न थालेका छन् । यी घटनाहरु र सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने गरेका पचाउनै नसक्ने आलोचनाहरु पनि प्रजातान्त्रिक सभ्यताका विरोधी हुन् । यसलाई नियन्त्रण गर्ने कुनै खास निकाय पनि हुँदैन । र, यो प्रजातन्त्रको गलत उपयोग पनि हो । प्रजातन्त्रले कसैको मानाहानी हुने काम वा व्यवाहार गर्ने अधिकार दिदैन । ‘वाक’ स्वतन्त्रताको परिभाषा पनि त्यसप्रकारको हुँदैन । त्यसैले यस्ता विषयहरु हेर्दा सुन्दा जायज लाग्ने भएपनि सभ्यता हरण गर्ने बानीका रुपमा पहिचान गर्न जरुरी हुन्छ । यस्ता गतिविधिले प्रजातान्त्रिक मुलुकका नेता र जनताबीचको दुरी बढाउँछ । जसले गर्दा नेता र जनताबीचको संवाद सहज हुन सक्तैन । जुन लोकतन्त्रको रक्षा र विकासको गतिका लागि बाधक हुने निश्चित छ ।

Wednesday, September 26, 2012

असुरक्षाका चार दिबार

डी. विनोद
विदेशमा काम गरेर धेरै पैसा कमाउने र नेपालमा सुखी जीवनको सपना देख्ने महिलाहरुको ताँती ठूलै छ । सरकारले खाडी मुलुकमा महिला कामदारपनि जान पाउने व्यवस्था गरेपछि महिलाहरु वैदेशिक रोजगारीका लागि जाने क्रम तिव्र बनेको छ । यसरी वैदेशिक रोजगारीमा पुगेका महिलाहरु प्रायः अरबीका घरेलु कामदार (हाउसमेड) का रुपमा कार्यरत छन् । तर, उनीहरुले घरको काममात्र गर्दैनन्् । घरसहित अरबीका बेड तताउनेदेखि उनका पाहुनाका ‘रासलिला’का पात्र बन्नुपर्ने बाध्यता पनि छ । खाडीको एक मुलुकको श्रमस्वीकृतिमा पुगेका त्यस्ता महिलाहरु अरबीको सुविधाका लागि अन्य मुलुकमा समेत पु¥याइने गरेका छन् ।
दुई वर्ष अघि घरेलु कामदार (हाउसमेड) का लागि ओमान पुगेकी संखुवासभाकी एक महिलाले यसैसाता अबरी घरमालिको गर्भधारण गरिन् । उनले हवाइजहाजमै बच्चा जन्माएपछि बच्चाको बाबु अरबी घरमालिक भएको उनले बयान दिएकी छन् । घरमालिकका भाइको यौनतृष्णाको सिकार बनेकी उनले पटक–पटक यौनजन्य काम गर्नुपरेको खुलासा गरिने । उनी गर्भवती भएको खबर सार्वजनिक हुने थिएन तर सललहबाट मस्कट जाने क्रममा हवाइजहाजको बाथरुममै उनले बच्चा जन्माएपछि एकदीनमै सनसनी भएको थियोे । ओमानमा रहेकी सहयोगी दिपक श्रेष्ठलाई उदृत गर्दै कतारको दोहाबाट पत्रकार रविरोषी भन्छन्–‘ओमानको सललहमा आएकी माया (नाम परिवर्तन)ले घर फर्कने क्रममा सललहबाट मस्कटको यात्रा गर्दा ओमान एअरको जहाजभित्रै छोरा जन्माएकी हुन् ।’
मायाका अनुसार घर मलिकका भाईले जबर्जस्ती सम्बन्ध राखेका कारण उनी गर्भवती भएकी हुन् । उनी गर्भवती भएपछि घरमालिकले ओमान प्रहरीको सहयोग लिएर उनलाई नेपाल फर्काउने तयारी गरेका थिए । भिसा रद्द भएका कारण ओमानस्थि अस्पतालले उनलाई उपचारका लागि भर्ना लिएको थिएन । उनको अस्पताल भर्नाका लागि ओमान एयरका कर्मचारीले पहल गरेका थिए । रोयल हस्पिटल बउशार, मस्कटमा उनको उपचार भएको छ । मायाले ओमानमा छोरालाई जन्म दिएको बताइएको छ । ‘बच्चा लिएर नेपाल फर्कने अवस्थामा पनि नभएको उनको गुनासो थियो ।’ मायालाई उदृत गर्दै सहयोगीले भने,‘घरमापनि श्रीमान् र छोराछोरी भएका कारण समस्या परेको गुनासो गरेकी छन् ।’ त्यसो त विदेशमा अनैतिक सम्बन्धबाट जन्मिएको बच्चालाई नेपाल लैजाने कुनै कानुनी प्रावधान पनि नभएको कुटनीतिक नियोगको भनाई छ ।
हाउसमेडका रुपमा ओमानसहित खाडी मुलुक जाने धेरै महिलाले मालिकबाट यौन शोषण भोग्नुपरेको छ । मालिकको शोषबाट गर्भवती भएका धेरै युवती केही महिनामा नै नेपाल फर्काउने गरिएको छ । धेरै अरवीहरुको नासो बोकेर नेपाल फकिर्एका बिबाहित र कुमारी आमाहरुले समाजमा अपहेलित भएर बाँच्नुपरेको छ । मायाले नेपाल नपुग्दै अरवी मालिकको नासोलाई नेपाली भुमी टेकाएपनि यसले कस्ता कानुनी जटिलता ल्याउने हो, उनले बच्चालाई नेपाल लिएर आउन पाउँछिन पाउँदिनन्, जसको सन्तान हो उसले जिम्मा लिन्छ वा लिँदैन भन्ने अन्यौल अहिलेपनि कायमै छ ।
वैदेशिक रोजगारीका लागि कुवेत पुगेकी सरिता कार्कीका आफन्तले वैदेशिक रोजगार प्रबद्र्धन बोर्डमा उनको उद्दारका लागि निवेदन दिएका छन् । कुवेत पुगेकी कार्कीलाई शारिरीक यातनामात्र नभएर अनैतिक कार्यमा पनि संलग्न गराएको भन्ने परिवारले दीएको निवेदनमा उल्लेख छ । त्यतिमात्र होइन, उनलाई कुवेतबाट साउदी अरव पठाइएको उल्लेख छ । अहिले उनका आफन्त उद्दारका लागि वैदेशिक रोजगार विभाग, वैदेशिक रोगजार प्रबद्र्धन बोर्ड र न्यायका लागि राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगसम्म पनि पुगेका छन् ।
भर्खरै स्थापना भएको कुवेतस्थित नेपाली दुतावासले यस्ता समस्या प्रायः समस्या झेलीरहेको छ । कुवेती कारागारमा यौन शोषण, गर्भाधारण गरेका नेपाली महिलाहरु बच्चासहित जेलमा सजाय भोगीरहेका छन् । अरबीहरुले सुत्केरी भएका नेपाली हाउसमेडलाई दुतावासको गेट अगाडी छाड्नेक्रम पनि बढिरहेको छ । गर्भवतीलाई अस्पताल लैजानुपर्ने भएतापनि कुवेती प्रहरीले सहयोग गर्दैन भने अस्पतालले पनि भर्ना लिन मान्दैन । कुबेतमा बिबाह नगरी गर्भवती भएमा ‘अपराध’ मानिन्छ । गैरकानुनी रुपमा अबैध बच्चा जन्माउने उनी पनि  कुबेतमा एक्ली युवती होइनन् । त्यस्ता महिलाहरु बढिरहेका छन् । ‘हाउसमेडमा आएका महिला भाग्ने र भगाउने र यौनकृयाकलापमा संलग्न हुने क्रम बढिरहेको छ ।’ दुतावास अधिकारीहरु भन्छन्,‘काम गरिरहेको घर छाडेपछि गैरकानुनी हुन्छ । घर मालिकसँग सम्बन्ध राखेपछि त्यहाँबाट निकाल्दिने, घर छाडेर पुरुष कामदारसँग सम्बन्ध राख्ने चलन व्यापक भएको छ ।’
कुबेती जेलमा तीन दर्जनभन्दा बढि नेपाली महिला बच्चा अहिले सहित सजाय भोगिरहेका छन् । अनिच्छुक रुपमा गर्भाधारण गर्ने महिलाहरु समस्या लिएर सम्बन्धित मुलुकमा रहेका गैर आवासीय नेपाली संघका समन्वय समितिमा पनि पुग्ने गर्दछन् । दुतावासमा आफ्नो कानुनी प्रकृया, सम्बन्धित मुलुकको सरकारसँग लड्नका लागि पनि पीडित महिलाहरु त्यस्ता समितिमा पुग्ने गरेका छन् । ‘कतिपय नेपाली महिलाहरुले राम्रो आम्दानीका लागि देह व्यापार पनि गरेका छन् जसका कारण उनीहरु ग्र्भवती भएर समस्यामा परेका छन् भने धेरैजसोको यौन शोषण नै हुने गरेको छ ।’
एक वर्षअघिमात्र कुवेत स्थित गैर आवासीय नेपाली संघको समन्वय समितिमा आठ महिना र पाँच महिनाको गर्भ बोकेका सन्तकुमारी गल्यान र काली तामाङ सहयोगको माग गर्दै पुगेका थिए । नेपाली, बंगाली र कुवेतीको गर्भाधारण गर्ने नेपालीहरु ब्ढि पाइएका छन् । कतिपय नेपाली पुरुष कामदारहरुले काम गरेर बसीरहेका महिलाहरुलाई पनि भगाउने गरेका छन् । ‘त्यसरी भगाएका महिलाहरु नेपालीबाटैपनि गर्भवती भएका छन् । जसका कारण खाडी मुलुकका जेलमा बस्न बाध्य भएका छन् ।’ वैदेशिक रोजगार प्रबद्र्धन बोर्डका एक अधिकारीले भने,‘यस्ता समस्याका उजुरीपनि आउने गरेको छ । उजुरीमा खुलेर नलेखिएपनि सम्पर्क गर्दैजाँदा यस्तो भेटिएको हो ।’
खाडी मुलुकमा यौन शोषणमा महिलाहरु पीडित भएको प्रमाणका लागि गत वैशाखमा मकवानपुर जिल्ला अदालतले गरेको आदेश पनि काफी छ । अदालतले नामटार–६ निवासी कमला रुम्वा लामालाई एक महिलालाई विदेश पठाई जबरजस्ती यौनशोषण गराएको आरोपमा थुनामा राख्ने आदेश दिएको थियो । अदालतका न्यायाधीश पद्मराज भट्टको इजलासले त्यस्तो आदेश दिएको थियो । आरोपी लामाले नामटार–१ चामेल डाँडा निवासी २८ बर्षिया एक युवतीलाई खाडी राष्ट्र बहराइनमा प्रत्यक्ष रोजगारीको लागि विस २०६६ साल मङसिर ६ गते पठाएकी थिइन । विदेशमा रोजगारीको लागि पुगेकी ती युवतीलाई बहराइनका ठेकेदार कम्पनीले अन्य कुनै काम नलगाइ यौन शोषण गर्दैआएको बताइएअनुसार उनको परिवारनजले घटना सार्वजनिक गरेको थियो । पीडित युवतीको अभिभावकले जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा कारवाही चलाउन लिखित उजुरी दर्ता गराएका थिए । नेपाल सरकार र पठाउने कम्पनीले ती पीडित महिलालाई हालै उद्दार गरिसकेको छ ।े घटनामा संलग्न एक फरार महिलाविरुद्ध जिल्ला अदालत मकवानपुरले जारी गरेको थियो ।
त्यसो त वैदेशिक रोजगार प्रबद्र्धन बोर्डमा पनि समस्यामा परेको, यौन शोषण भएको भन्ने उजुरी सहित उद्दारका लागि महिनामा कम्तिमा पाँचवटा निवेदन परिरहेको छ । बोर्ड अधिकारी भन्छन्,‘मालिक भनिएर लेखिएको हुन्छ तर त्यस्ता अरबीको नाम उल्लेख गरिएको हुँदैन जसका कारण कारवाहीका लागि किटानसाथ दुतावासमा नाम पठाउन मुस्किल हुने गरेको छ ।’ त्यस्तो त दुतावासमा पुगेका महिलाहरुले पनि घर मालिकको नाम भन्न सक्तैनन् । कतिपयलाई नाम थाहा हुँदैन, धेरैजसो त्रास, डर र मानसिक रुपमा पनि समस्यामा परेका कारण मालिकको नाम भन्ने अवस्थामा हुँदैनन् ।
खाडी मुलुकहरुमा लाखौं महिलाहरु हाउसमेडका रुपमा कार्यरत छन् । कुबेतमा झन्डै पचास हजार नेपाली कामदार छन् । त्यसमा ८० प्रतिशत घरेलु महिला कामदार रहेको अनुमान गरिएको छ । दुतावासमा आश्रय लिने महिलाहरुको संख्या पनि उच्च दरमा बृद्धि भइरहेको छ । यौन शोषण, यातना र पारिश्रमिक नपाएर भागेका महिलाहरु दुतावासमा बढिमात्रामा आउने गरेका छन् । ‘दुतावासमा ठाउँ नहुँदा स्थानिय सरकारले सञ्चालन गरेको सुरक्षित गृहमा पनि राखिएका छन् ।’ एक अधिकारीले भने,‘यो क्रम न्युनिकरण हुनुको साटो बढिरहेको छ ।’
समस्याको समाधानमा सरकारी संयन्त्रका लागि सुझाव नपुगेका हैनन् । संविधानसभा कायम रहँदा संसदको महिला बालबालिका समितिले पनि सरकारलाई विभिन्न कारणले पीडित भएका महिला कामदारहरुको सुरक्षाका लागि सुझाव सहितको प्रतिवेदन बुझाएको थियो । लेवनानमा गतवर्षमात्र १९ जना महिलाको विभिन्न कारणबाट मृत्यु भएपछि तत्कालिन संसदको समितिले सुरक्षाको सुझाव सरकारलाई दिएको थियो । समितिले विदेशमा रहेका महिला कामदारको अवस्था र स्थितिको अध्ययनका आधारमा तयार पारेको प्रतिवेदन सरकारलाई बुझाएको थियो ।
साउदी अरेबिया, ओमान, संयुक्त अरब इमिरेट्स, कुबेत, कतार, बहराइन, इजरायल, दक्षिण कोरिया, लेबनानमा एक लाख ५० हजार महिला गतवर्षमात्र कार्यरत रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख थियो । नेपाली महिला कामदार साउदी अरेबियामा ६३ हजार, ओमानमा ११ हजार, संयुक्त अरब इमिरेट्समा सात हजार, कुबेतमा २५ हजार, कतारमा १९ हजार, बहराइनमा ५ हजार, इजरायलमा १४ हजार, दक्षिण कोरियामा १५ सय, लेबलानमा ९ हजार भएको गतवर्षकै तथ्याङ्कमा उल्लेख थियो । अहिले तथ्याङ्क बढेको भएपनि यकिन जानकारी सरकारी नियकाले दिन सकेको छैन ।
प्रतिवेदन अनुसार वैदेशिक रोजगारीमा विभिन्न देश गएका महिलामध्ये ७५ प्रतिशत समस्या अभिलेखित नभएको उल्लेख थियो । त्यस्ता उल्लेख नभएका समस्याहरुमा महिलाले यौन शोषणको भागीदार बन्नुपरेको छनक प्रतिवेदनले दिएको थियो ।
समितिले वैदेशिक रोजगारीबाट विचल्ली भएर फकिर्एका महिलालाई सुरक्षित स्थानको व्यवस्था गर्न सरकारलाई सुझाव दिएको थियो । विदेशमा काम गर्ने क्रममा यौन शोषण, गर्भधारण भई विचल्ली बनेका महिलालाई सम्बन्धित देशको सरकार या राजदूतसँग छलफल गरी बसोबास र संरक्षणको व्यवस्था मिलाउनुपर्ने, नेपाल फकिर्एपछि उनीहरुका लागि सुरक्षित घरको व्यवस्था गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको थियो । सरकारले केही देशका राजदुतावासमा सुरक्षित गृहको स्थापना गर्ने प्रयास गरेतापनि त्यो प्रभावकारी बन्न सकेको छैन ।

काममा जानेलाई टिप्स
यदि तपाई वैदेशिक रोजगारीका क्रममा केयर गिभरको काममा जानु हुँदैछ भने नेपाल सरकारले तयार पारेको केयरगिभरको वाठ्यक्रममा समेटिएका निम्न कुरामा अत्यन्तै संवेदशील भएर ध्यान दिनु होला :
–केश तथा छालाको हेरचाह, लुगा फेर्ने, डाइपर परिवर्तन गर्ने
–कपडाको सरसफाई गर्ने, रोजगारदाता कम्पनी मालिक वा घर मालिकको व्यवाहार बुझ्ने ।
–विरामीहरुको हेरचाह र रोगबारेको सामान्य जानकारी, अनुशासन, धैर्यता र संवेग व्यवस्थापन
–विदाका दिनमा गर्नुपर्ने कामहरु, घरको सरसफाई, उपयोगमा आउने सामग्रीहरुको सरसफाई
–भान्सा कोठाको सफाई र सजापट, उपकरणहरुको हेरचाह र सफाई, फ्रिजको प्रयोग र संरक्षण, माइक्रोवेभ र विद्युतीय चुलोको प्रयोग र संरक्षण
–वाथरुम सामग्री, वासिङ मेसिनको प्रयोग र संरक्षण
–ह्विल चेयर, इस्त्रीको संरक्षण, सुतेका समयमा ध्यानदिनुपर्ने कुराहरु, भलाकुसारी र विचार आदानप्रदानमा विशेष ध्यान ।   

Monday, September 24, 2012

गिर्दो राजनीतिक व्यवस्था र पुष्पाको उचाई


विनोद ढकाल

अहिले दुइथरीका सडकसंवाद चलिरहेका छन् । विहीबार पछिका दिनहरुमा नयाँ सरकार कसको नेतृत्वमा बन्ने राजनीतिक चर्चा ‘चिया बहस’ हुन थालेको छ । राजनीति र त्यसबारेमा चासो राख्ने व्यक्तिहरु तथा विभिन्न दलका कार्यकर्तामाझ यो चर्चा व्यापक भएको छ । नयाँ सरकार कहिले बन्ला र कसले त्यसको नेतृत्व गर्ला भन्ने आफ्ना व्यक्तिगत टिप्पणी गर्नेहरु कम छैनन् । त्यस्तै सहरको अर्को चर्चा बनेको छ यसपालीको सीएनएन हिरो नेपाली बन्छन् की बन्दैनन् भन्ने । सामाजिक कार्यकर्ता, आम साधारणको चर्चाको विषयचाँही नेपाली समाजसेवी पुष्पा बस्नेत सीएनएन हिरोको रुपमा छनौट भएको छ । सडक टिप्पणीहरु कुनैपनि विषयका लागि असरदार नहुन सक्छ । तर, यस्ता टिप्पणीले जनसाधारणको मत÷अभिमत कसरी परिवर्तित हुँदै भन्ने भेऊ दिन्छ । संविधानसभाको विघटनपछिका राजनीतिक गतिविधि त्यसमा छचल्किएका आसाधारणका टिप्पणीहरु आशावादी छैनन् । तर, पुष्पालाई यस पटकपनि सीएनएन हिरो बनाउन सकिने विषयमा भने आशावादी चर्चाहरु कायम छन् । राजनीतिक दलका नेताहरुको ‘फेलर’ कर्महरुको बारेमा आलोचनात्मक टिप्पणी र पुष्पाको समाजसेवाको सफलतासहितका सकारात्मक टिप्पणीहरु सहरमा सुनिन थालेका छन् । जे होस् नेपाली राजनीतिको अहिलेको मोड आम नागरिकको टिप्पणीले तत्काल प्रभाप ापार्न सक्तैन । राजनीतिक दल र तिनका नेताहरुको डिसिजनका आधारमा राजनीतिक दिशा तय हुन्छ । सडकमा राजनीतिमाथिको आलोचनालाई रगड्नुले तत्काल केही परिवर्तन भइहाल्छ भन्ने आशा गर्न सकिन्न । तर, पुष्पालाई हिरो बनाउनका लागिचाँही सडक टिप्पणी गर्नेहरुको भोट नै आवश्यक हुन्छ । जुन प्रभावकारी बन्ने निश्चितप्रायः छ । राजनीतिक व्यवस्था गिर्दो भएकाबेला पुष्पाबारेका चर्चाका कारण उनको उचाइचाँही चुलिँदो छ । उनको कामबाट चुलिएको उचाइ अव चर्चामा झनै उक्लिँदो छ ।
‘कर्म गर फलको आशा नगर ।’ यहि वाणीलाई आत्मसाथ गर्ने निक्कै कमैमात्र मानिसहरु छन् । सामाजिक सेवामा सक्रिय हुनुलाई आलोचनात्मक नजरबाट हेर्ने स्वार्थी समाज, सहरका लागि उदाहरणका कारणहरु नेपाली भुमिबाट नै प्रत्येक वर्ष उदाइरहेका छन् । भट्टीमा हज्जारौं खर्च गरेर गरिवि, अशिक्षा र सेवामुखि काममाथि तुच्छ टिप्पणी गर्ने समाजमा सेवा गर्ने हातहरु नै सफलताका प्रतिक बन्न सक्छन् भन्ने उदाहरणहरु प्रतिवर्ष देखिन थालेका छन् । समाजमा अनेक गतिला काम गर्नेहरु नै विश्वव्यापी ताजका लायक हुन् । अनुराधा कोइरालाले गरेको सेवा र उनको आँटका कारण सीएनएन हिरो बनेकी थिइन् । यो खुसी र यसको श्रेय नेपालीले पाए, जहाँबाट नेपालीको शिर उठ्ने वातावरण बन्यो । विश्वबजारमा गुमनाम भएका नामहरु सामाजिक सेवाका क्षेत्रमा आफ्नो अविरल यात्रा पुरा गर्नेहरुले उठाइरहेका छन् । चरीमाया तामाङ् अर्की विश्वप्रसिद्ध उदाहरण हुन् । जसले बेचिएका चेलीहरुको पुनस्थापना र न्यायका लागि समाजमा लडिरहेकी छिन् ।
फेरि, नेपालीहरुको खुसी र साहसका लागि अर्को नाम चयन भएको छ । पुष्पा, जो कारागारमा रहेका बालबालिकाका लागि समर्पित एक महिला हुन् । जीवन अरुका लागि बाँचेर सिक्नुपर्ने उदाहरणकी पात्र हुन् । उनी अमेरिकी टेलिभिजन च्यानल सीएनएनले विश्वमा खोजिरहेको ‘हिरो’को उत्कृष्ट दशमा छनौट भइन् । यो मात्र पनि खुसीको सानो विषय होइन । नेपाली समाजमा भएका सेवामुखि हातहरु आफ्नै मुलुकले चिन्न नसकेपनि विश्वमा उनको कदर असामान्य गतिविधिबाटै हुने उदाहरण हामीले देखिसकेका छौं, अनुराधा कोइरालाको जीतबाट । अव, पुष्पाको छनौटले नेपाल सामाजिक क्षेत्रमा पनि अगाडी रहेको उदाहरण विश्वमा व्यापक भएको छ ।
उनको समाजसेवाबारे नेपाल सरकारले कहिलेपनि कदर गर्न सकेन । राजनीतिक दल, तिनका कार्यकर्ता र वरीपरि घुम्ने ‘चाटुकार’हरुका लागिमात्र बनेको सरकारले सामाजिक हित, संरक्षण र त्यसमा लागेका गतिला अनुहारहरुको कदर गर्न सकेन । तर, विश्वबजारमा अविरल सेवा गर्नेहरु सम्मानका ‘मौताज’ हुन्छन् भन्ने विषयको प्रमाण बनीसकेकी छिन् पुष्पा । अव उनलाई जीतको खाँचो छ । उनका आँखामा हर्षका आँशु छचल्किनु स्वभाविक हो । जुन समाज र सहर स्वार्थहरुलेमात्र भरिएको छ । जुन मुलुक राजनीति, सामाजिक र आर्थिक संकटबाट गुज्रिरहेको छ त्यहाँ बसेर अरुको सेवामा आफ्नो जीवन समर्पण गर्नेहरु सरकारको नजरमा सम्मान हुने लहरमा पर्न सकेन । तर, पहिलो विश्वले त्यस्ता व्यक्तिको खोजी गरी उत्कृष्ट दशमा पार्नुले सत्ताको लडाइ, सत्ताको मातमा उम्लिएको राजनीतिक दल र तिनका नेताहरुले चिन्न नसकेको अनुहारलाई विश्वउत्कृष्टताको वरियतामा राखेर झापड लगाएको छ । छनौटकर्ता सीएनएन टेलिभिजनले जारी गरेको विज्ञप्तिमा भनिएको छ–‘पुष्पाको समाजसेवा, उनले २१ बर्षको उमेरदेखि घरै छाडेर सातबर्षसम्म गरेको सेवामुखि काम नै उनको छनौटको मुख्य आधार हो ।’
सीएनएन हिरो–२०१२ का प्रतिस्पर्धीमध्ये विश्वव्यापी मत पाएका दसमा पर्ने पुष्पा सबभन्दा कान्छी समाजसेवी हुन् । उनी सीएनएनले सार्वजनिक गरेको सूचीमा सबभन्दा अगाडि छिन् । परिवार छाडेर सात वर्षदेखि अपराधको सजाय भोगीरहेका महिलाका सन्तानको हेरचाह गर्नु चानचुने कुरा होइन । नेपाल सरकारले त्यस्ता बालबालिकाको सुरक्षा, शिक्षादिक्षाका लागि खास कार्यक्रम गरेको छैन । कार्यकर्ताको भरणपोषण, अरबौं भ्रष्टाचारका निम्ति तयार पारिएको रकम राज्यसँग हुन्छ तर त्यस्ता पीडितका लागि सरकारी कोषमा रकम तय गरिँदैन । यद्यपि, राजनीतिमा नालायकीपन बढेपनि पुष्पाजस्ता दिलदार सेवकहरु समाजमा हुनुले बालबालिकाहरुको सेवा भइरहेको छ । जसको परिणाममा आज विश्वव्यापी रुपमा उनको नाम उत्कृष्ट दशको पहिलो नम्बरमा दर्जियो ।
अल्पविकसीत मुलुकमा रहेरपनि सामाजिक सेवामा उत्कृष्ट कर्म गर्नेहरु विश्वमा चम्किने अवसरहरु बारम्बार आइरहेका छन् । हरेक वर्ष कुनै न कुनै माध्यमबाट समाजमा आफ्ना सेवामुखि हातलाई कर्मठ बनाएका निडर, साहसीक महिलाहरु सम्मानित, पुरस्कृत हुने अवसर पाइरहेका छन् । यो अवसरलाई हर सकारात्मक सोच राख्ने नेपालीहरुले प्रयोग गर्न आवश्यक छ । यो पुष्पाको साहसीक कामको इज्जतमात्र होइन, मुलुकलाई सम्मान दिलाउने अवसर पनि हो । विश्वमा नेपालजस्तो सानो मुलुक मानचित्रमा खोज्दापनि भेटिन्न तर पुष्पाजस्ता साहसीक मानिसहरुको कर्मले नै मानचित्रमा खोज्न बाध्य पारिरहेको छ । नेपाली धर्तीमा हुर्किएको सामाजिक हातलाई नै फेरिपनि जीताउने अवसर आम नागरिकसँग छ । इन्टरनेटमा पहुँच पुगेका हर कोहीले जीताउन सक्ने अवसर प्राप्त भएको छ । त्यसकारण पुष्पालाई जीताउन लागि परौं ।
उत्कृष्ट १० को नतिजा सार्वजनिक गर्नेबित्तिकै सीएनएनले बिहीबारैबाट विश्वव्यापी मतदान पनि खुला गरेको छ । जसले बढी मत ल्याउँछ उसैलाई आगामी डिसेम्बर २ मा सीएनएन हिरो–२०१२ घोषणा गरिनेछ । मतदान नोभेम्बर २८ को मध्यरातसम्म गर्न पाइने छ । ‘सीएनएन हिरो डटकम’ खोलेर पुष्पालाई सोझै मत हाल्न सकिन्छ । सीएनएनको नियमअनुसार एक दिनमा एक जनाले एउटा इमेलबाट दसवटा मत हाल्न पाउँछ । फरक फरक इमेल भएपनि भोट गर्न पाउनेछ । एकै जनाले एकै दिनमा सयौं मत पुष्पालाई दिन सक्नेछ । फेसबुक र ट्वीटरको प्रयोग गरेर पनि मत हाल्न पाइने छ ।
सोमबारको तरुण साप्ताहिकमा प्रकाशित नियमित स्तम्भ सरोकार