Tuesday, November 6, 2012

विश्वास गुमाएको राजनीति

विनोद ढकाल
राजनीतिक व्यवस्था जति विश्वसनिय हुन्छ, मुलुकमा अग्रगतिको यात्रा त्यति नै सहज हुन्छ । ‘वाद’का आडमा चलेको राजनीतिले व्यवाहारिक जीवनलाई सहजीकरण गर्न सकेको छैन । सरकार, मुलुक र प्रशासनिक निकाय जनसाधारणको भन्दापनि राजनीतिक दलहरुको लागिमात्र हुन थालेपछि त्यसले नागरिकमा एउटा वितृष्णा पैदा गर्नु स्वभाविक हुन्छ । अहिले नेपाली राजनीति नागरिक वितृष्णाको विन्दुमा छ । बजेटविनाको अर्थतन्त्र, कानुनविनाको राज्य र संविधानविना नै मुलुक चलिरहेको छ । लोकतान्त्रिक गणतन्त्र प्राप्त गरेको अभिमानमा चलिरहेको मुलुकमा लोकतन्त्रको व्यवाहारिक पक्ष नै छैन । १४ जेठपछिको पाँच महिनामा राजनीतिक दलहरु आफ्ना एजेण्डामा मुखत्रित हुन सकेका छैनन् । बरु, पाँच महिना अघिको राजनीतिक अडान अहिले तीन सय ६० डिग्रिमा फर्किएको छ । नयाँ निर्वाचनको घोषणा गर्ने सरकार संविधानसभा पुनस्थापनको पक्षमा उभिएको छ अनि संसद पुनस्थापना गर्ने आडन राख्ने नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले नयाँ निर्वाचनको पक्षमा उभिएका छन् । अनि नेपाली जनता उही पुरानो रटान ‘सहमति’ सुन्न बाध्य बनाइएका छन् ।
मुलुकका राजनीतिक दलहरु व्यवाहारिक रुपमा असफल भइसकेका छन् । नागरिक अभिमतहरुलाई मुल्याङ्कन गर्ने हो भने अहिलेका राजनीतिक दलहरुबाट निकास खोज्नु बेकार छ । उनीहरुसँग राजनीतिक एजेण्डा छन् तर निकासको सही निर्णय र सहमति गर्ने क्षमता छैन । हामीसँग प्रश्न एक भएपछि उत्तरपनि एउटा नै हुन्छ । र, त्यो उत्तरचाँही के हो भने जनता सही र नेता गलत सावित भएकै छन् । यहाँ पार्टी र व्यक्ति सामान्यीकरण गरेर दोष बाँड्नु वा बोकाउनुचाँही अनर्थ हुनेछ । किनभने जननिर्वाचितहरुलाई वेवास्ता गरेर शिर्ष नेताहरुको क्लवको वैठकमा सहमति हुन नसक्दा उपलव्धि गुमेको थियो ।
सहमतिका लागि भनेर यो क्लवका वैठकहरु फेरिपनि चलिरहेका छन् । तर, उपलव्धिशुन्य वैठकको कुनै अर्थ छैन । भ्रष्टहरुको मन्त्रीमण्डल गठन गरेर डा. बाबुराम भट्टराइले सरकारलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । उनले सरकार नछाड्नुको कारणले पनि सहमति हुन नसकेको आरोप विपक्षी दलहरुले लगाइरहेका छन् ।  माओवादी र मधेसी मोर्चाको क्लवले बनेको सरकारको घोषणा नैतिक रुपमा वैधानिक छैन । किनभने जनताको पसिनाले भरेको नौ अर्ब रुपियाँको संविधानसभा, अर्वौं रुपियाँको त्यसबीचका सरकारको नाममा बसेका नेताहरुको खर्चबारे प्रष्ट बनाउनै पर्छ । यसका दोषी अरुकोही नभई संविधानसभामा सहभागी दलहरु सवै हुन भने खासदोषी चाँही एकीकृत नेकपा माओवादी, नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र मधेसवादीहरु नै हुन् । यो जनताको निर्णय नै हो । सतहको तथ्य पनि यहि हो ।
प्रत्येक जन–जनले अहिले दोष खुट्याउँछन् । तर दोष खुट्याएरमात्र नहुँदो रहेछ । त्योसँगै समाधान के हुन सक्छ भन्ने बहस पनि जरुरी हुन्छ । विद्रोही आन्दोलन सुरु भएको रोल्पादेखि काठमाडौंसम्म छरिएका जनसाधारण सरकार, राजनीतिक दलको विश्सनियतामाथि प्रश्न गर्छन् ।
हामी शक्ति पृथकीकरण र शक्ति सन्तुलनका बहसमा अहिलेसम्म व्यस्त भयौं । मुख्य चार राजनीतिक शक्ति र तिनका नेतृत्वको वरिपरि घुमेर हामी बहस गरिरहेका थियौं । एउटा राजामात्र सामान्त हुँदैन, मुलुकको राजतन्त्रमात्र तानाशाही होइन । दलगत तानाशाही पनि सामान्ती सोचको पराकाष्ठ हो । शक्ति हस्तान्तरण गर्न नचाहनु मुलुकको विकास र दिगो विकास नचाहनु पनि हो । र, यो रोग नेपालका सवै राजनीतिक दलमा छन् । प्रचण्ड अध्यक्ष छाड्न चाहँदैनन्, राष्ट्रपतिको वैकल्पिक उमेद्वार देख्दैनन् । सुशिल कोइराला अर्का युवा सभापति हुने विश्वास लिन सक्तैनन् । झलनाथ खनाल पार्टीमा अरुको विकल्प स्वीकार्न तयार छैनन् । विजयकुमार गच्छादार, उपेन्द्र यादव लगायतका नेताहरु पनि आफ्नो विरादरी छाड्ने मुडमा छैनन् । किनभने पार्टीभित्रको सत्ता डुव्छ । पार्टीको पनि नेतृत्व गर्ने अनि सरकार र शक्तिमा पनि आफैं बस्ने अधिकतम महत्वकांक्षाको सिकार भएका छन् ।
नेपाली राजनीतिको पुरातनवादी सोच र नेतृत्व पुस्तान्तरण हुन नसक्दा नेपाली व्यवस्थाले फड्को मार्न सकेको छैन । शक्ति हस्तान्तरणका विषयमा कुनैपनि प्रकारको बहस सुरु भएन÷गरिएन । त्यसकारण हरेक प्रजातान्त्रिक आन्दोलनपछि नेपालीजन असफल भयौं । नेपाली राजनीतिमा युवा नेताको भुमिकालाई महत्वमा राखिएन । कुनै न कुनै कित्ताबाट जुनसुकै पार्टीको नेतृत्व सम्हालिरहेकाहरुलाई सरकार र पार्टी नेतृत्वको दोहोरो भुमिकामा त देख्यौं । तर, प्राप्त गरेको उपव्धिलाई संस्थागत गर्ने वेला पनि उनै नेताको भुमिका सक्रिय ठहरियो । जुन हामीले पाउन सकेनौं, गुमिरहेको छ ।  कुनै नयाँ पार्टी जन्मिनासाथ त्यो परिवर्तनकारी हुन्छ भन्ने ग्यारेण्टि हुँदैन । परिवर्तनकारी विचार र व्यवाहारले हुन्छ । जुन पार्टी वर्षौदेखि नेतृत्व परिवर्तनका लागि लोकतान्त्रिक छैन, खर्च विवरण सार्वजनिक गर्ने विषयमा चुकेको छ । उनीहरु के आधारमा परिवर्तनकारी तथा लोकतन्त्रवादी हुन् ? भन्ने प्रश्न त जायज नै हुन्छ ।
हामी हर सवालमा भारतीय हस्तक्षेपको चर्चा गरेर थाक्दैनौं । अनि, हाम्रो शासकीय स्वरुप, संघियताको सवाल पनि भारतीय मोडेलबाट नै आउने तयारीमा रहन्छ । तर, हामी भारतले विकास गरेको शक्ति हस्तान्तरणको राजनीतिलाई किन आत्मसाथ गर्न सक्तैनौ ? वा दलहरु किन त्यस्तो सिको गर्दैनन् । विहार परिवर्तनको सुचक कानुन र सुरक्षाको मजबुदी हो । अव युपी परिवर्तनको सङ्घारमा लम्किएको यात्रा युवा नेतृत्वको सरकार हो । जसरी मुलायमसिंह यादवको पार्टीले अखिलेश यादवजस्ता युवा नेतालाई मुख्यमन्त्री बनाउने रणनीति पास गर्न सक्छ भने हामी किन युवालाई नयाँ नेतृत्वमा ल्याउने जमर्को गर्न सकिरहेका छैनौं । अहिलेसम्म हाम्रो राजनीतिक दलहरु आफैं अलोकतान्त्रिक, भ्रष्ट र सामन्ती सोचको शिकार भएका छन् । उद्दार लोकतन्त्रको बहस गर्ने दलहरु आफैं कति अनुदार एवम् अप्रजातान्त्रिक छन् भन्ने उनको असलीयत खोज्दा थाहा हुन्छ । भएकै पनि छ ।
जो राजनीतिलाई जागिर ठानिरहेका छन् र जसले राजनीतिलाई उद्योग बनाउने कोसिस गरिरहेका छन् । उनीहरु कहिल्यैपनि सामन्तवादी विचारबाट मुक्त हुन सक्तैनन् । बहुजातिय, बहु सांस्कृतिक तथा भिन्न समुदायको मताधिकार सहित बनेको संविधानसभामा सवैले आफ्नो सामन्ती चुनावी घोषणापत्रलाई कार्यान्वयन गराउने प्रयत्नका कारण हामी विफल भएका थियौं । यो सामान्तवादबाट हामीले उन्मुक्तिको चाहना राखेका हौं । यसको विकल्प शक्ति हस्तान्तरण नै हो । शक्ति सन्तुलन, सहमति वा पृथकीकरण यो २१ औं शताव्दिमा देखिएको समस्याको समाधान होइन । हाम्रा अगाडी ०४६ सालदेखि संविधान र राजनीतिक दलको नेतृत्व गरिरहेका व्यक्तिहरु छन् । हामी उनीहरुबाटै परिवर्तनको महसुस गर्छौ भन्ने विश्वास छौं । त्यो आम नेपाली युवा, भावी पीढिको लागि भुल हो । यस्तो भ्रममा नपर्दा हुन्छ । प्रविधिले सानो बनाएको विश्वमा हामी ६० वर्ष अघिको सपनालाई साकार बनाउन ००७ सालको जस्तो योजनामा छौं । हामी समयसँग छ वर्ष अघि बढ्यौं तर तिनै असफल सीमित अनुहारहरुको असहमतिका कारण फेरि एक दशक पछाडी फर्कन बाध्य हुनुप¥यो । पुष्पलाल स्मृति प्रतिष्ठान तथा अष्ट ज अभियानका नेता लोककृष्ण भट्टराइसँग चियागफ हुँदा उनले दिने तर्क जायज छ । ‘००७ साल अघिका सवै नेता देशभक्त थिए, परिवर्तनलाई संस्थागत गर्न चहान्थे । त्यागी थिए । तर, अहिलेका नेता सवै भ्रष्टमात्र ठहरिए ।’ त्यसकारणपनि होला अहिले वीपी कोइराला, मदन भण्डारी, मनमोहन अधिकारी, गणेशमानसिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराईको साधगीलाई सम्झन्छन् नेपाली ।

Thursday, November 1, 2012

बाँच्नै नदिने भए ठगहरुले

डी. विनोद
अफगानिस्तान पुगेर महिनाको लाखौं आम्दानी गर्ने सपना बुनेका चार दर्जन युवाहरु अहिले वैदेशिक रोजगार विभागको ढोका घच्घच्याइरहेका छन् । एक वर्ष अघि बुझाएको रकम दलालले खाएपछि उजुरीसहित उनीहरु विभागको कोठाचोटा गरिरहेका छन् । गत वर्ष अफगानिस्तान लैजाने बाहनामा दुईजना दलालले रकम खाएर भागेपछि अहिले उनीहरु रकम फिर्तिको मागसहित कानुनी कारवाहीको अपिल गरिरहेका छन् ।
मोरङ, उर्लाबारीका विपीराज श्रेष्ठ एक वर्षदेखि वैदेशिक रोजगार विभागको उजुरी शाखामा धाइरहेका छन् । अफगानिस्तान पठाउने बाहनामा मोरङ सिजुवाका दलबहादुर अधिकारी र जगतबहादुर भुजेलले चार लाख रकम ठगेपछि उनी विभागको उजुरी शाखामा धाइरहेका हुन् । भन्छन्,‘एक वर्षदेखि हामीलाई झुलाइराखेको छ, पैसा फिर्ता पनि दिएको छैन, उसलाई कारवाही पनि भएको छैन ।’
श्रेष्ठमात्र होइन अधिकारी र भुजेलको जालोमा विर्तामोडका छत्रबहादुर काफ्लेपनि फँसेका छन् । धेरै पैसा कमाउने सपना देखेका काफ्लेले जोहो गरेर जम्मा पारेको रकमपनि अफगानिस्तान जानकै लागि उनीहरुलाई बुझाएका थिए । न अहिले रकम फिर्ता पाएका छन्, न अफगानिस्तानको लागि जहाज चढ्ने अपूरो सपना साकार बनाउन सकेका छन् । बरु, ठगी गरी भारतको दिल्लिमा बसेका अधिकारी र भुजेललाई नेपाल प्रशासनसम्म ल्याउनका लागि अझ रकम खर्च गर्नुपरेको उनको गुनासो छ । भन्छन्,‘धेरै दुख पायौं, दुई महिनासम्म दिल्लिमा राखेर अफगानिस्तान पठाउँछु भनेको थियो तर पठाएन । त्यसपछि हामी ठगिएको थाहा भएपछि नेपाल फर्कियौं । ऊ दिल्लिबाटै भागेको थियो ।’
ऋहिले झण्डै चालिसजना पीडित युवाहरु न्याय र फँसेको रकम फिर्ताको माग गर्दै सरकारका विभिन्न निकायमा धाइरहेका छन् । सरकारी निकायलेपनि गम्भिरतापूर्वक ध्यान नदिएको भन्दै उनीहरुले विरोधस्वरुप पीडिकहरु पक्राउ गर्नुपर्ने नारासहित धर्नासमेत दिन थालेका छन् । ‘घरबाट रकम फिर्ता ल्याउने दवाव छ, पैसा फँसेको छ न विदेश जान सकिएको छ न दोषीलाई कारवाही गर्न सकिएको छ ।’ पीडित श्रेष्ठले भने,‘बेलैमा राम्रोसँग नबुझी लहई–लहइमा रकम फँसाइयो ।’
अहिले काठमाडौंस्थित गौशालामा रहेको धर्मशालामा बसेका पीडितहरु भन्छन्–‘खर्च गर्ने रकमपनि सकियो, प्रशासनले ध्यान दिएन कसरी न्याय पाउने हो ?’ अधिकारी र भुजेलले नयाँदिल्लिमा विदेश पठाउने नाममा ठगीधन्दा चलाएको पुष्टि भएको छ । नयाँदिल्लि प्रहरीले सोही कारण उनीहरुलाई पक्राउ गरि नेपाल पठाएको थियो । पीडितहरुले भारतीय प्रहरीमा उजुरी गर्दा उनीहरुले ठगि गरेको प्रमाणित भएको थियो । नेपाली श्रम कानुन अनुसार मुलुकभन्दा बाहिर कार्यालय खोलेर विदेश पठाउने कार्य गैरकानुनी हो । यसलाई श्रमऐनले पनि बर्जित गरेको छ भने वैदेशिक रोजगार ऐनले पनि कानुनी अपराधका रुपमा व्याख्या गरेको छ ।
यहि हुँदाहुँदै पनि विभाग र सरकारी निकायमा बारम्बार आउँदापनि उनीहरुले छुट्कारा पाएका कारण पीडितहरु शसंकित बनेकै छन्, न्याय पाउने विषयमा पनि ढुक्क हुन सकेका छैनन् । ‘धर्मशालाको वास छ, दशैंको मुखमा पनि रकम फिर्ता भएको छैन । एकवर्षदेखि न विदेश जान सकिएको छ, न लगानी गरेको रकम फिर्ता हुने आश छ । साह्रै दुख पाइयो, सरकारी संयन्त्रले पनि गहिरो चासो दिएन, बडो समस्यामा प¥यौं हामी त ?’
सुनसरी, मोरङ र झापाका निक्कै युवाहरुसँग करोडौं रकम असुलेर अधिकारी र भुजेल अहिले सम्पर्क बाहिर छन् । चार लाखका दरले रकम उठाएका उनीहरुले प्रशासन र विभाग अधिकारीसामु १५ हजार रुपियाँका दरलेमात्र रकम लिएको स्वीकार गर्नेगरेका छन् । ४० युवाबाट उठाएको एक करोड ६० लाख रुपियाँमा एक पैसापनि फिर्ता गरेका छैनन् । ‘हामीलाई लगेको रकम फिर्ता दिएमात्र पनि हुन्छ । उनीहरु भाग्ने, झुक्याउने र छक्याउने गरिरहेका छन् ।’ पीडित युवा छत्रबहादुर काफ्ले भन्छन्,‘बरु हामीले उनीहरुलाई खोजी गर्नका लागिमात्र छ लाख भारतीय रकम सक्यौं, तर हाम्रो पैसो फिर्ता भएन ।’
ठगि भएको थाहा पाका पीडितहरुले अहिले संघर्ष समिति गठन गरेका छन् । उनीहरुले दोषीलाई पक्राउ गरी कारवाहीका लागि विभाग, श्रम मन्त्रालय लगायतका ठाउँमा दवावको कार्यक्रम सुरु गरेका छन् । तर, सम्बन्धित सरकारी निकायबाट सहयोग नभएपछि उनीहरु कडा आन्दोलनको तयारीमा पनि जुटेका छन् । ‘हामी पीडितलाई प्रहरी र प्रशासनले पनि सहयोग गरेन ।’ श्रेष्ठ भन्छन्,‘हामी बाहेक अरु कति ठगिएका छन्, उनीहरुले त झन के सहयोग पाए होला र ?’
 
माइला बाले हाले भड्खालोमा

आफ्नै माइला बुवा धावा लामाबाट ठगिएर कतार पुगेकी तिरमाया लामा नेपाल फर्किएकी छिन् । धादिङको तिप्लीङ–९ की तिरमायालाई धावाले एक वर्षअघि घरेलु कामदारका लागि कतार पठाएका थिए । तीरमायाका बाबुसँग ८० हजार लिएर धावाले उनलाई कतार पठाएका थिए । ‘इराक पठाउने भनी माइलाबाले रकम लिएका थिए तर यहाँ आइपुगेर दुखमात्र पाइयो ।’ तीरमायाले भनिन्,‘केही वर्ष कतार बसेका माइलाबा अहिले मान्छे पठाउने काम नै गर्नुहुन्छ ।’
‘इराक जाने भनेर हामी गाउँबाट आएका थियौं । तर, त्रिभुवन विमानस्थलबाट हामीलाई दिल्लि पु¥याइयो र त्यहाँबाट कतारमा ल्याइएको हो ।’ उनले सुनाइन्,‘हामी एक हप्ता दिल्लिमा बसेका थियौं र त्यहाँबाट हामीलाई कतारमा ल्याइयो ।’ तीरमायाले कतार र इराक छुट्याउन मुस्किल थियो । उनी गाउँबाट सहर आएपनि काठमाडौंबाट विमान चढेर विदेश पहिलोपल्ट आएकी थिइन् । कुन कतार र कुन इराक भन्नेबारेमा उनलाई केही जानकारी थिएन । अनि, वैदेशिक रोजगारीका बारेमापनि उनले उल्लेख्य रुपमा बुझेकी थिइनन् । ‘आफ्नै काकाले लैजाने भएपछि मैले विश्वास गरें, तर मैले यहाँ आएर दुख पाउनुप¥यो ।’
कतार पुग्दासम्म उनले आफुले गर्ने कामको बारेमा त परै जाओस देशको बारेमा पनि बुझेकी थिइनन् । तर, एक कतारीको घरमा घरेलु कामदारका रुपमा आफुले काम गर्न थालेपछि उनलाई अर्कै मुलुक आइपुगेको छनक भयो । ‘दैनिक १८–२० घन्टा काम गर्दापनि घरमालिकले यातनामात्र दिन्थ्यो । पीडा मैले माइलाबालाई सुनाएको हो । तर, उनलेपनि त्यो घर छाडेर भागे नेपालमा पनि बाँकी नराख्ने धम्की पाएँ ।’
कामगरेवापतको रकम उनले धावालाई नै पठाउने गरेकी थिइन् । झण्डै एक वर्षको पारिश्रमिक उनले धावाको नाममा पठाएकी थिइन् तर परिवारले अहिलेसम्मपनि नपाएको उनले सुनाइन् । भनिन्,‘एकजना गाउँले दाईको सहयोगमा मालिकको घरबाट भागी दुतावासको शरणमा आएपछि नेपालजाने फिर्ती टिकटको लागि प्रवासी नेपाली समन्वय समितीले सहयोग ग¥यो ।’
उनका माइलाबुवा धावाले धादिङ्का विभिन्न ग्रामिण इलाकामा रहेका किशोरीहरुलाई वैदेशिक रोजगारीमा पठाउने बाहनामा ठगी गरेको खुलेपछि आवश्यक कारवाहीका लागि सिफारिस भएको छ ।
कतारस्थित दुतावासले काठमाडौं तीनकुनेस्थित बैदेशिक रोजगार बिभागलाई एजेन्टको काम गर्ने धावालाई आवश्यक कारवाहीका लागि पत्राचार गरेको छ । उक्त पत्रमा तीरमायालाई ढाँटेर कतार पठाउँदा लिएको ८० हजार र तीरमायाले पठाएको एक लाख ४९ हजार नौ सय सत्ताईस रुपैँया फिर्ता गराउनपनि उल्लेख गरिएको छ । दोहास्थित राजदुत माया शर्माले भनिन्,‘यसरी ठगीमा संलग्न रहेका दलालहरुलाई कारवाहीका लागि सिफारिस गरिएको छ, सरकारले कारबाही गर्नेछ ।’
धावाले धादिङ क्षेत्रबाट कतार, साउदी अरब, कुवेत जस्ता देशमा घरेलु कामदारमा पठाउने भन्दै रकम उठाउने गरेको बुझिएको छ ।
 
काममा जानेलाई टिप्स

नेपालबाट केयरगिभरका लागि खासगरी इजरायलतर्फ अहिले आकर्षण बढेको छ । सरकारी तथ्याङ्कलाई हेर्ने हो भने झण्डै पाँच हजार नेपाली केयरगिभरको कामका लागि इजरायल पुगेका छन् । बृद्ध आश्रम, अस्पताल, कम्पनी तथा घरमा केयरगिभरको काम गर्ने तथा गर्नका लागि इच्छुकका लागि तालिम लिनका लागि आवश्यक न्युनतम टिप्स यहाँ उल्लेख गरिएको छ ।
–केयरगिभरसम्बन्धि तालिमदिने इजाजतपत्रप्राप्त संस्थाबाट कम्तिमा ३० दिनको पाठ्यक्रमको जानकारी लिनुहोला ।
–६० प्रतिशत कक्षा प्रयोगात्मक हुन्छन् र ४० प्रतिशत अन्य रहने हुँदा त्यसविषयमा ख्याल गरेर सहजीकरणमा सहभागी बन्नुपर्दछ ।
–बढिमा २५ जना सहभागी भएको कक्षा लिनु उपयुक्त हुन्छ । अन्यथा प्रयोगात्मकपनि ज्यादा हुने भएकाले २० जनासम्ममात्र सहभागी भएको कक्षा उत्तम हो ।
–तालिममा भाषा, सीप, प्रवचन, समुहगत कार्यमा ध्यापूर्वक सहभागी हुँदा यसले केयरगिभरको काममा सहयोग पु¥याउँछ ।
–विद्युतको नियमित आपूर्ति भएको वा वैकल्पिक व्यवस्था भएको संस्थामा तालिम लिँदा अवरोध हुँदैन । जसका कारण सहजीकरणमा बस्न सहज र सीप सिक्नका लागि सजिलो हुन्छ ।
–सीप सिक्नेलाई निरन्तर मुल्याङ्कन गरिने हुँदा मुल्याङ्कनमा दक्षता हासिल गर्नका लागि तालिममा लगनशिलता देखाउनुपर्ने हुन्छ । हरेक ज्ञानलाई सजिलो र छरितो ढंगबाट सिक्नुहोला ।
–तालिममा दिने जानकारीहरु गन्तव्य मुलुकको श्रम कानुन, त्यस देशको भाषा र संस्कृतिबारे आवश्यक ज्ञान राख्नुपर्दछ ।

Wednesday, October 17, 2012

मुग्लानेका दशैं

विनोद
काठमाडौं लगायत मुलुकका सवै ठाउँ दशैंको चटारोले अभ्यस्त भइसकेका छन् । खासगरी मुलुकका ग्रामिण इलाका र उपत्यका बाहिरका सहरहरुमा दशैं कसरी मनाउने भन्ने योजना बनीसकेको छ ।
उमेरसमुह अनुसार नै दशैंलाई मिलन उत्सवका रुपमा मनाउने पछिल्ला वर्षहरुको टे«न्डसँगै यसवर्षको दशैं सुरु भइसकेको छ । तर, दशैंलाई अझ बलियोसँग मनाउने ठूलो जनशक्ति मुलुक बाहिर छन् । जो, दशैंकै अवसर पारेर त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमान स्थलमा पाइला राख्न नपाउँदा दुखि छन् । तर, मुलुकबाहिरपनि उनीहरुले दशैंलाई फरक ढङ्गबाट मनाउने तयारी भने गर्न छाडेका छैनन् ।
विश्वका एक सय आठ मुलुकमा पुगेका नेपालीहरुले त्यस देशमा रहेको कानुनी, सांस्कृतिक र परम्परागत नियमलाई नमिचि आफ्नै पारामा दशैंको खुसीयाली बाँड्ने गरेका छन् । यसपल्टपनि यस्तै योजनाहरु बनाएका छन् विभिन्न मुलुकमा छरिएका नेपालीहरुले ।
नजिकिएको विजयादशमीलाई इन्टरनेटका पानामा सजाय जसरी मुग्लान छिरेकाहरुले पनि फरक–फरक ढङ्गले मनाउने भएका छन् । ‘अचेल चाडवाड त देशमा भन्दा यहाँ पो अलि बढि मनाउन थालेजस्तो छ । सांस्कृतिक कार्यक्रम, कलाकारहरुको घुइँचोपनि यतै हुने गरेको छ ।’ कतारको निर्माण कम्पनीमा कार्यरत सप्तरीका रामेश्वर साहका अनुसार दशैंका विभिन्न कार्यक्रमहरु तयार भइरहेका छन् । ‘त्यहि पनि नेपालमा बसेर मनाएजस्तो त हुँदैन तर दशैंमा विभिन्न समितिले आयोजना गरेका कार्यक्रममा रमाउने त छँदै छ, हामीले पनि सामुहिक योजना बनाएका छौं ।’ साह इमेलमा लेख्छन्–‘दशैं यहाँ भव्य रुपमा मनाउने तयारीमा लागेका छौं । दुर्गा थापेर टिका लगाएर त मनाउन पाइँदैन तर पूर्वदेखिका पश्चिमसम्मका साथीहरु मिलेर खसी काटेर खाने योजना बनाएका छौं ।’
उनी कार्यरत निर्माण कम्पनीमा रहेका नेपाली कामदारहरु मिलेर कम्तिमा छ सय रियाल अर्थात् १२ हजार रुपियाँ पर्ने खसी किन्ने योजना छ । भन्छन्–‘अरु त यहाँ के नै गर्न पाइन्न, पुजाआजा र टिकाकोकुरा सम्भव भएन, खाएर सवैजना मिलेर रमाइलो गर्ने तयारीचाँही भव्य भइरहेको छ ।’
गाउँघर र आफ्ना आफन्तसँग नभेटी मनाएको दशैं खल्लै हुन्छ । तरपनि दशैंभन्नासाथ आउने नयाँ उमङ्गलाई रमाइलोसँग मनाउने योजनामा छन्, दुवईमा मार्केटिङमा कार्यरत खगेन्द्र दङ्गाल । ‘कम्पनीका धेरैले विदा पाएका छैनौं, तर दशैंलाई खल्ला नबनाउनका लागि एउटा रमणीय ठाउँमा गएर पिकनिक गर्ने योजना बनाएका छौं ।’ उनले भने,‘यहाँको फुजैराह स्टेट प्राकृतिक रुपमा सुन्दर भएकाले त्यहाँ गएर पिकनिक गर्ने योजना छ ।’ फुजैराह संयुक्त अरव इमिरेट्स (युएइ)को प्राकृतिक स्रोतसाधनको धनी राज्य हो । पर्यटकीय राज्यका रुपमा पनि विकसित भइरहेको छ । युएईका छ राज्यमध्ये यो निक्कै सुन्दर छ । दङ्गालको समुहको सम्पर्कमा रहेका नेपालीहरु दुवई, आवुधावी, सारजाह, अजमान, रास अल खेइमा र फुजैराहमा छरिएका रहेकाले दशैंलाई संयुक्त रुपमा मनाउने योजना बनाएका छन् ।
मलेशियामा रहेका गिरीश पोखरेल साथीहरुसँग मिलेर एक रात सँगै विताउने भएका छन् । दशैंका लागि उनीहरुले केही वाइनसँगै साथीहरुको गफगाफलाई मिसाउने तयारी गरेका छन् । ‘निक्कै लामो व्यवस्ततामा यहाँ रहेका साथीहरुसँग भेट हुन पाउँदैन, दशैंमाचाँही निक्कैजना भेला भएर स्याम्पियन लिने तयारी भइरहेको छ ।’ पोखरेलले भने,‘यहाँको दशैं घरको जस्तो कहाँ हुन्थ्यो र यसो मन बहलाउने बाहना पनि त चाहियो नि ?’
इजरायलमा दशैं त्यति महत्वकासाथ मनाउनका लागि साथीहरुसँगको भेट सहज छैन । त्यसकारण एकै ठाउँमा जम्मा भएका केही साथीहरु मिलेरै ‘गेट टुगेदर’ गरेर दशैं विताउने तयारीमा जुटेकी छिन् पार्वती पराजुली । इन्टरनेट च्याटमा लेख्छिन्,‘अव यहाँ साथीहरु अली कम छन् त्यसकारण हामी जति छौं त्यति भेला भएर मनाउने तयारी गरिरहेका छौं ।’ जेरुसेलमस्थित अस्पतालमा कार्यरत रुब्बु थापाको पनि दशैंको खास योजना छैन । उनी इन्टरनेटमार्फत लेख्छिन्,‘यसपालीको दशैंमा नेपाल आउन पाइएन, विदा नभएका कारण मनाउन पाइएन । यहाँपनि दशैंका लागि छुटी छैन । त्यसै वित्ने भयो ।’ उनले केहीसाथीहरुसँग मिलेर डिनर गर्ने तयारी गरेकी छन् । भन्छिन्,‘डिनरसम्म गरिन्छ होला ।’
कोरियामा दशैंका फरक–फरक तयारीहरु भइरहेका छन् । कोही डान्स पार्टीको मज्जामा झुम्मिने तयारीमा जुटेका छन् भने धेरै समुद्र तटमा ग्यादेरिङ्को योजना बनाइरहेका छन् । कोरियामा कार्यरत बसन्त लुइँटेल भन्छन्,‘यसपालीचाँही ‘बिच पार्टी’ हुनेछ । साथीहरु भेला भएर हामी त्यहिँ नाच्ने गाउने र एकआपसमा शुभकामना आदानप्रदान गर्ने तयारीमा छौं ।’ पछिल्लो समयमा कोरियामा युवापुस्ता बढीरहेका कारण उनीहरु कोरियन म्युजिक र नेपाली दशैंको रिमिक्सको तयारीमा पनि लागेका छन् । भन्छन्–‘फुर्सद एक दिन हुन्छ अहिलेसम्म कोरियन म्युजिकको स्वाद राम्रोसँग लिन पाएको छैन, कोरियन म्युजिकसँगै दशैं उत्सव मनाउने तयारी गरिरहेका छौं ।’
एक धागो कम्पनीमा कार्यरत दिपक भारतीका अनुसार दश जनाको समुह मिलेर खसी किन्ने योजना बनेको छ । उनले भने,‘जसरी पनि मनाउनुपर्ने भएपछि यहाँ कार्यरत साथीहरुले यस्तो सल्लाह गरेका छन् । रमाइलै गर्ने तयारीमा जुटेका छौं ।’ युरोप तथा अमेरिकामा भने दशैं नेपाली पारामै मनाउने परिवारहरु ज्यादा छन् । अमेरिकामा ज्यादातर नेपालीहरु परिवारसहित नै रहेका कारण टिका लगाउने र कुनै राम्रो ठाउँमा पारिवारिक भ्रमण गरेर मनाउने चलन बढ्न थालेको छ । क्यालिफोर्नियामा रहेका विराटनगरका मञ्जिभ भट्टराई भन्छन्–‘यहाँ नेपालीहरुको समाजले सामुहिक रुपमा दशैं मनाउँछ । संस्कृतिलाई फरक ढङ्गबाट मनाउने गरिन्छ, सवै सहभागी हुन्छन् ।’ जमरा राख्ने, टिका लगाएर भ्रमणमा जाने योजना व्यापक हुने गरेको छ ।  विदेशमा रहेका नेपाली र भारतीयहरुले विजयादशमीलाई मनाउने गरेका छन् । युरोपका सवै देशहरुमा छरिएर रहेका नेपालीहरुसहित अमेरिका, क्यानडा, रुसमा पनि दशैं मनाइन्छ ।

स्टेरिङ घुमाउँनेका दशैं


डी. विनोद

 एक महिना अघिदेखि यातायातमा दशैं लागिसकेको छ । सवैका रुट र दिनहरु तय भइसकेका छन् । रमाइला, उरन्ठ्याउला संवादमात्र हैन लामो यात्रा काट्नका लागि दशैंसम्बन्धित गीतहरु पनि तयार भइसकेका रहेछन् । गएको वर्ष दशैंको उन्माद हाँसोलाई परिवारसँग विताएका गोरखाका जीवन विश्वकर्माले यसपाली पूर्वमा आफ्नो दशैं वित्ने अड्कल काटेका छन् । उनी काठमाडौंदेखि झापासम्म चल्ने रात्रीबसका चालक हुन् । भन्छन्,‘खै कहाँ वित्ने हो दशैं, नवमीको दिन पालो पर्लाजस्तो छ झापातिर नै यसपाली रमाइलो गर्नुपर्ला ।’ दशैंका नवरात्रीहरु स्टेरिङ् घुमाएरै विताउने गरेका छन् उनले । गत वर्ष बाहेकका अघिल्ला वर्षहरु र यसवर्षपनि उनी नागबेली बाटोमा स्टेरिङ् घुमाएर सर्वसाधारणलाई गन्तव्यमा पु¥याउने कर्तव्यमा जुट्नेछन् । ‘अहिलेदेखि नै यात्रुको यस्तो चाप छ, हरेक दिन विराएर पालो आउँछ यसपाली दशमीको दिनपनि पालो आउलाजस्तो छ ।’
राजधानीबाट बाहिरीने र राजधानी भित्रिने सवारी साधनका चालक र सहचालकहरुको दशैं यात्रुसँगको संवादमा सीमित रहने गरेको छ । ‘सेवामुलक काम नै हो, हामी एकआपसमा रमाइलो गरेर दशैंलाई मनाउने गर्दछौं, मौका मिले घर पुगिन्छ, नमिले आपसमा खुसी बाँडेर दशैं मनाइन्छ ।’ विराटनगरका लागि सवारी चलाइरहेका विक्रम राई भन्छन्,‘मौका मिले दशमीको दिन घरमा टिका थापी आशिर्वाद लिएर फेरि यात्रुको सेवामा नै फर्किनुपर्ने चटारो हुन्छ ।’
यातायात मजदुर, व्यावसायीको आम्दानीको वेलापनि चाडवाड भएका कारण उनीहरुले यस्ता अवसरमा आफ्नो प्रायः समय सवारीसाधनमा नै दिने गरेका छन् । बाइरोडको बाटोमा मोटर गुडाउँदै होस वा धादिङ्को उकालोमा स्टेरिङ घुमाउँदै सवै सकस भुलेर दशैंका गीतमा झुम्मिएर उनीहरुको नवरात्री कट्ने गरेको छ । ‘अष्ठमी कहाँ हुन्छ, नवमी कहाँ पुगिन्छ भन्ने त ठेगान हुँदैन । तर, दशमीका दिन घर पुग्ने चटारो हुन्छ पुग्न नसके आफुभन्दा ठूला गुरुजी, साहुजीको हातको टिका थापेर पनि दशैं मनाइन्छ ।’ राइले आफ्नो सहयोगी सहचालकतिर इङ्गीत गर्दै भने,‘कान्छा र मेरो दशैं एकै ठाउँमा होलाजस्तो छ ।’
एकातिर बाध्यताले दशैंमा घर पुग्न नसक्नेहरुको कथा छ अर्कातिर दशैंमा सवारी नै नचलाएर दशैं मनाउनेहरुको पनि जमात छ । राजधानीबाट छुट्ने अरनिको यातायातदेखि राजधानीमामात्र चल्ने सवारीसाधनमा कार्यरतहरुले नवरात्रीका दुई दिन सवारी चलाउँदैनन् । तर, आवश्यक परेको खण्ड रिजर्भमा जाँदा दशैं कहाँ मनाइन्छ टुंगो हुँदैन । अरनिको यातायातमा कार्यरत टपेन्द्र वीसी भन्छन्,‘नवमीको दिन सवारी चल्दैन, दशमीको दिन टिका लगाएपछि घुइक्याँउने गरेका छौं ।’
अन्य समयमा भन्दा दशैंको मौकामा अझ धेरै चालक तथा सहचालकहरुले दशैं घरमा मनाउन पाउँदैनन् । राजधानीमा थपिने सवारीसाधन, यहाँ चल्ने भाडाका सवारीसाधनका चालकहरुसमेत व्यस्त रहनेहुँदा बसाइको टुंगो पनि हुँदैन । ट्याक्सी चालकहरुलाई पनि भ्याइनभ्याई हुन्छ । ट्याक्सी चालक दिलिप घर्ती भन्छन्–‘यसपाली घर नजाने भएको छु । राजधानीमा सार्वजनिक सवारीसाधन चल्दैनन् त्यसबेला हाम्रो माग बढ्छ । पैसा कमाउने बेला भएकाले मैले ट्याक्सी चलाएरै दशैं विताउने योजना बनाएको छु ।’ यसपटक उनले टिका थाप्न नहुने भएपछि दशैंलाई आम्दानीको बाटोका रुपमा विताउने तयारी गरेका छन् । थप्छन्,‘टिका थाप्न पनि हुँदैन, त्यसैले अर्को साल मनाउनेगरी यसपटक घर नगएको हुँ ।’ घर्तीले गत दशैं बाग्लुङ्स्थित घरमा मनाएका थिए ।

यात्रुको सेवा, मालिकको आग्रह र आफ्नो कर्तव्यका लागि ‘गुरुजी’हरुले व्यक्तिगत चाहनालाई विर्सने गरेका छन् । धेरै घरजान नपाउँदा भावुक छन् तर सेवा गर्न पाउँदा र व्यावसायीक आम्दानी हुँदा चित्त बुझाउन बाध्य पनि छन् ।

 खोई त टिकेट?

 दशैं सुरु हुनु एक महिना अगावै यातायात व्यावसायीहरुले टिकट बुकिङ्ग खुला गर्छन् । व्यावसायीले सर्वसाधारणको सजिलोका लागि टिकट बुकिङ्ग खुला गरेपनि खुलेकै दिनदेखि सवारीसाधनहरुमा टिकट नभएको जानकारीले सर्वसाधारण हैरान हुन्छन् । विराटनगरका लागि टिकट खरिद गर्न बोधराज आचार्य खुलेकै दिन बसपार्क पुगेका थिए । तर, अहिलेसम्मपनि उनले टिकट पाएका छैनन् । भन्छन्,‘यसवेला त टिकट किन्नका लागि पनि ठूलै मान्छेको सोर्स लगाउनुपर्ने रहेछ । मैले अहिलेसम्मपनि पाएको छैन ।’

टिकटको सहजताका लागि महानगरीय ट्राफिक प्रहरीले नागरिक साहयता कक्ष पनि सञ्चालन गरेको छ । तर, वसपार्कमा राखिएका त्यस्ता कक्षबाट पनि टिकट खरिदका लागि सर्वसाधारणलाई सहजता नभएको गुनासो गर्छन्, अरविन्द सुवेदी । सुवेदीले नेपालगञ्जका लागि नयाँवसपार्कमा टिकट बुकिङ्ग गर्न धाएको एक साता भयो तर पाएका छैनन् । ‘नेपालगञ्ज जाने सवै सवारी साधनमा टिकट छैनन् अव कसरी जाने हो तनावमा छु ।’ उनले भने,‘प्रहरीले पनि सहयोग गरेको छैन, यातायात व्यावसायी र मजदुरले त झनै सहयोग गर्दैनन् ।’ उनी टिकट बुकिङ खुला गर्ने चलनसँग नै दिक्क छन् । भन्छन्,‘यो चलनका कारण नै टिकटमा असहजता भएको हो ।’

दशैंमा टिकटको ट्राफिक देखाउँदै बसपार्क लगायतका क्षेत्रमा सक्रिय भएका दलालहरुले बढि रकम लिएर टिकट विक्रि गर्नेगरेका छन् । यातायात व्यावसायीसँग रहेको पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार राजधानी बाहिरका लागि मात्र एक लाख ५० हजारभन्दा बढि टिकट विक्रि भइसकेको छ । तर, यातायातका साधनको संख्याको तुलनामा यो टिकट पर्याप्त होइन । कम्तिमा १० लाख मानिसहरुले टिकट बुकिङ गराउँदामात्र थपिएका भनिएका सवारीसाधनको आवश्यक पर्दछ । यद्यपि, बसपार्क लगायतका क्षेत्रमा एक हजार रुपियाँ पर्ने टिकटको दुई हजारभन्दा बढिसम्म लिएर बेच्ने गरेको सर्वसाधारणको आरोप छ । ‘मलाई झापाको एक्काइस सय रुपियाँ दिजए टिकट मिलाउने एकजना दलालले आश्वासन दिए । तर, मैले टिकट लिइन ।’ विक्रम कार्कीले भने,‘यो त ज्यादै हो नी प्रहरीकहाँ उजुरी गर्दापनि त्यतिधेरै चासो हुँदैन ।’ कार्कीका अनुसार साहयता डेस्कका प्रहरीलाई समेत दलालहरुले प्रभावमा राखेका छन् ।

नेपाल स्वतन्त्र यातायात मजदुर युनियनका सचिव भिम राइ ज्वालाका अनुसार सवारीसाधनमा दशैंका समयमा आफ्नो कुनै सीप नचल्ने बताउँछन् । काठमाडौंबाट छुट्ने सवारीसाधनमा हुने यात्रु चाप, व्यावसायी र मजदुरहरुको कार्यकलापबारे आफु जानकार हुन नसकेको उनले बताए । भने,‘यसवेला सवै वर्ष टिकटको अभाव हुने गरेको छ । तर, जसरी पनि यात्रुहरु जाने गरेका छन् ।’

इातायात मजदुर र व्यावसायीले टिकट बुकिङ भएको बाहनामा महँगो भाडा लिएर सवारी रिजर्भ गर्न लगाउने तथा कालोबजारीमा टिकट बेच्ने समेत गर्छन् । ‘चलनचल्तीको भाडाभन्दा अलि ज्यादा रकम लिने प्रवित्तिपनि बढेको छ । अन्य समयमा भएको कन्सेसनलाई पनि दशैंको बेला उठाउने गरेका छन् ।’ राइले भने,‘यसबारेमा लामो दुरीका यातायातका साधनहरुको मनोपोली नै हुने गरेको छ ।’

चाडको मुखैमा परदेशतिर

डी. विनोद
कैलाली अत्तरियाकी मनिसा दमाई केहीदिनमा लेवनानका लागि मुलुक छाड्दैछिन् । दशैंको मुखमा मुलुक छाड्दा साथीभाइसँगको रमाइलो गर्ने अवसर पनि छाडिरहेकी छन् । तर, भविष्यका लागि रोजगारीमा जानैपर्ने भएकाले उत्तिसारो दुखी पनि छैनन् । भन्छिन्,‘साथीभाइसँगको जमघटबाट टाढा हुँदा मनमा न्यास्रो लागेको छ । तर, बाध्यतालाई पनि नजरअन्दाज गर्न नसकिँदो रहेछ ।’
दमाई यसअघिपनि लेवनानमा घरेलु कामदारका रुपमा कार्यरत थिइन् । बीचमा नेपाल फर्किएकी उनी फेरि घरेलु कामदारकै लागि लेवनान जाने विमान उड्ने प्रतिक्षामा छिन् । भन्छिन्,‘अव दशैं, तिहार र आफ्ना आफन्त छाडेर जानुपरेको छ, केही उदासीनता भएपनि दुखै मान्न भएन ।’
दशैंका मुखमा वैदेशिक रोजगारीका लागि विमान पर्खनेहरुको लाम लामै छ । मनमा उदासी, परिवारसँगको विछोड र बाध्यताको झोला बोक्ने धेरैजना दुखी छन् । कास्की, ह्याङ्जा–१ का टंक श्रेष्ठ मंगलबार कतार उडेका छन् । दशैंको औपचारिक सुरुआत घटस्थापनाकै दिन मुलुक छाड्नुपर्दा उनी उदास मुद्रामा भेटिएका थिए । भन्छन्,‘लामो समय टिकट पर्खियौं तर दशैंपछिको मिलेन । दशैं सुरु भएकै दिन हिँड्नुपर्दा परिवारका अन्य सदस्यको अपेक्षा र खुसीमा सहभागी हुन सकिएन ।’ पहिलो चोटी वैदेशिक रोजगारमा जान लागेका उनले थपे,‘रहरले हैन करले जान लागेको हुँ । चाडवाडका बेला साथीभाई, घरपरिवारसँग विताउने समय हेल्परको काममा सुरु गर्ने रहर कसलाई पो हुन्छ र ? यो बाध्यता हो ।’ छोराछोरी, परिवारका अन्य सदस्यको आशाको केन्द्र भएकाले उनीहरुसँगको समय दशैंमा विताउन नपाउँदा दुखी भएको बताउँछन्, श्रेष्ठ ।
सुख, शान्ति र सम्बृद्धिको शुभकामना लिने र दिनेबेला बाध्यताले जकडिएका नेपाली श्रमिक भने दुख गर्नका लागि खाडी लगायतका मुलुक जान बाध्य भएका छन् । मनभरी धन कमाउने आश बोकेर चाडवाडलाई पनि विट मार्दै कर्तव्यको बाटो लम्किनेहरुको कथा भावनात्मक नै हुन्छ । आर्थिक समस्यामा गुज्रिरहेको परिवारको आवश्यकताका लागि कतारै जान तयार भएका मोरङ भाउन्नेका अनुज विश्वकर्माले गहभरि आँशु पार्दै भने,‘आवश्यकताको सिकार बनीरहेका छौं हामी । साथीभाई, गाउँ र छिमेकलाई दशैंमा शुभकामना भन्न नपाई नै मुलुक छाड्नु परेको छ ।’ १८ वर्षको कलिलै उमेरमा विदेशी विमानस्थलमा टेकेका विश्वकर्मा भन्छन्,‘सवैलाई खुसीसाथ दशैं मनाउनु भनेको छु अवका केही वर्षपछिका दशैं खुसीसाथ मनाउने अपेक्षामा विदेशिन लागेको हुँ ।’ कतारका लागि १० जनाको टोलीमा उनीपनि सहभागी छन् । भन्छन्,‘सवैको पीडा उस्तै हो, हामी घरमा खुसी छाडेर बाध्यताको भारी बोकेर हिँडिरहेका छौं ।’
लामो समय काठमाडौंमा बसेपछि दशैंको मुखैमा विदेश उड्न लागेका संखुवासभा, सिद्धकाली–१ का रुद्र कार्की चिन्तित छन् । श्रीमति र छोराछोरीलाई मोरङको उर्लाबारीमा छाडेका उनी घरपनि नफर्कि मुलुक छाड्नुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । भन्छन्,‘दशैंमा बालबच्चको टुंगो छैन, चाडवाडको बेला एक्कासी उड्न परेपछि दुखी छु । तर, आफैं पैसा कमाउनका लागि वैदेशिक रोजगारीमा जाने तयारी गरेका कारण दशैंमा भएपनि जानैपर्छ ।’ उनले श्रीमति छोरछोरीको यसपालीको दशैं खल्लो बनाएको दोषपनि आफैंमाथि लिएका छन् । तर, आगामी दशैंमा बालबच्चको खुसी लिएर दशैंलाई उत्सवका रुपमा मनाउने मनोकांक्षापनि राखेका छन् । भन्छन्,‘यसपाली दुख पाइयो, आगामी वर्षहरुमा खुसीहरु लिएर आउनेछु ।’
कतार उड्ने टिकट आउने साँझविहानमा गौशालामा रहेको शुभतारा गेष्ट हाउसमा बसेका पोखराका २१ बर्षिय नारायण थापामगर घरका जेठा छोरा हुन् । दशैंको मुखमा परदेश जानुपर्दा आफु दुखी भएपनि परिवारको दायित्वका लागि हिँड्न लागेको बताउँछन्, उनी । भन्छन्,‘घरको दुखलाई निराकरण गर्नका लागि पनि मेरो दायित्वलाई विर्सिन हुँदैन । यसपाली दुख भएपनि आगामी दिनको सुखका लागि म विदेश उड्न लागिरहेको हुँ ।’ 
प्रत्येक वर्ष उड्ने चार लाख नेपाली युवायुवतीहरुका लागि कुनै चाडवाडपनि छेकबार बन्दैन । आवश्यकताका लागि चाडपर्वहरु बाध्यताका दिवारहरु बन्ने गरेका छैनन् । एक पटकको उदासी अर्को पटकका वर्षहरुमा खुसीसाथ मनाउने आत्मविश्वास, अभिलासा र परिवारलाई सान्त्वना दिएर मुलुकबाट पाइला उठाउनेहरुको जमात ठूलै छ । यस्तै विचार बोकेर खाडी मुलुक जाने तयारीमा रहेका मोरङ् इटहराका इन्द्र खड्का भन्छन्,‘परिवारसँग नहुँदा मन बेखुसी छ । तर, बाध्यताले मनको बेखुसीपनलाई पेल्यो ।’
दशैंमा विदेश छाडेर नेपाल फर्किनेहरुको ताँत जुन उमङ्गमा विमानस्थलको अन्तर्राष्ट्रिय कक्षबाट बाहिरीरहेको छ, त्यति नै निरास र उदासिना सहित आँखाभरी आँशु र आफन्तका विलापसँगै विदेशका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कक्षभित्र भित्रिनेहरुको पनि भीँड देखिएको छ । 

न्युजरुममा दशैं

ढकाल बी





कान्तिपुर टेलिभिजनमा कार्यरत पत्रकार राधाकृष्ण धितालले यसपालीको दशैं काठमाडौंमा नै मनाउने भएका छन् । झापाका धितालले दशैं आफन्तसँग मनाउने रहर भएपनि सञ्चारकर्मी भएकैले समाचार जनतासम्म पु¥याउनुलाई प्राथमिक ठानेका छन् । ‘आफन्तसँग मनाउन नपाएपनि साथीहरुसँग मनाएरै भएपनि यसपालीको दशैं समाचारकक्षमा नै सकिनेछ ।’ उनले भने,‘अन्य साथीहरुलाई समय दिने र समाचारलाई पनि निरन्तर जनतासम्म पु¥याउनुपर्ने भएकैले दशैंमा घर जान नपाएको हो ।’

काठमाडौंमा सञ्चालित धेरै सञ्चारगृहमा कार्यरतहरु राजधानी बाहिरका छन् । उनीहरुले दशैंमा आफन्तको आशिर्वाद लिन छाडेरै भएपनि सेवालाई निरन्तर जारी राखेका छन् । विद्युतिय सञ्चारमाध्यममा कार्यरत यी सञ्चारकर्मीहरु नियमित रुपमा आफ्नो कर्मममा जुटिरहेका हुन्छन् । ‘समाचार कक्षमा र त्यहाँबाट पाएको फुर्सदमा काठमाडौंमा रहेका साथीहरुसँग रमाइलो गरेर विताउने योजना छ ।’ धितालले भने ।

कञ्चनपुरको महेन्द्रनगर घर भएकी गीता कँडेललेपनि यसपालीको दशैं समाचारमुलक जानकारी, समाचार वाचन गर्ने र आफु कार्यरत मिडियामा रहेका साथीहरुसँग खुसी साटेर मनाउने योजना बनाएकी छिन् । उज्यालो नेटवर्कमा कार्यरत कँडेल भन्छिन्,‘योजना नै त छैन, तर समाचारकक्षमा व्यस्त भएर यसपालीको दशैं वित्नेछ ।’ विगत वर्षहरुमा घरजान नपाएका साथीहरुलाई मौका दिएर यसपालीको दशैं कार्यालयमा नै मनाउने योजनामा छिन् । ‘घरजान नपाउँदा थोरै उदासी छ तर कर्तव्य र सहजीकरणका लागिपनि आफ्नो दायित्वलाई विर्सन भएन । त्यसकारण समाचारमै व्यस्त भएर यसपालीको दशैं विताउनेछु ।’ उनले भनिन् ।

सेवामुलक संस्थामा कार्यरत निक्कै व्यक्तिहरुले आफ्नो खुसी भन्दापनि जनताको न्युनतम आवश्यकतालाई पुरा गर्नुपर्ने दायित्व बोध गरेका छन् । सुरक्षाजस्तै सञ्चारपनि अहम् आवश्यकता भएका कारण आफ्ना खुसीलाई छाडेर सञ्चारकर्मीहरु आफ्ना स्रोता तथा दर्शकको आवश्यकता पुरा गर्न लागि परेका छन् । रेडियो कान्तिपुरमा कार्यरत चितवनकी कृष्णा पौडेल भन्छिन्,‘यसपालीको दशैंमा रेडियोमा ताजा जानकारी दिएर विताउने हो ।’ घर जान नपाउँदा दुख लागेपनि खुसी नै भइन्छ । तर नवमी र दशर्मीको दिनको काठमाडौं देख्दा दुख लागेर आउने गरेको उनले बताइन् । उनी यसअघिका दशैंमा पनि समाचारकक्षमा व्यस्त भएर बसेकी थिइन् । भन्छिन्,‘कर्तव्य हो, पुरा गर्नैैप¥यो नि ।’ दशैंमा उनको योजना केही छैन । नियमित काममा विहान ११ बजेदेखि बेलुकी ७ बजेसम्मको सेवा नै गर्ने छ । अनि, सामान्य तरिकाले खुसी बाँड्ने बताउँछिन् ।
सञ्चारकर्मी आम मानिसको वकालत गर्ने व्यक्ति हो तर आम मानिस होइन भन्ने मान्यतालाई आत्मसाथ गर्ने कारणहरु यस्तै वेला देखिने गरेका छन् । ‘चाहनालाई थाँती राखेर कर्तव्यलाई पालना गर्नुपर्ने बाध्यता यहिबेला त आइलाग्छ । हामीले पुरा गर्नैपर्ने हुन्छ ।’ मैत्री रेडियो नेटवर्कमा कार्यरत शोभिता रिसाल भन्छिन्,‘निरन्तर समाचार दिएर यसपालीको दशैं जनसेवामा समर्पित गर्ने हो ।’
नेपालवाणी नेटवर्कमा कार्यरत महेश लिम्बुपनि यसपाली दशैंमा घर नजाने भएका छन् । भन्छन्,‘घरजाने मौका मिल्दैन, यहाँ कार्यक्रम र स्रोताको आवश्यकता पुरा गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।’ वाणीमा सांगितिक कार्यक्रम चलाउने उनका लागि दशैंभन्दा अहिलेसम्म कमाएका स्रोता र उनीहरुको चाहना प्रधान भएको छ । ‘फोनिन होस वा अन्य कार्यक्रम उत्पादनमा समय खर्चिने भएकाले दशैं स्पेसल कार्यक्रम नै हुन्छ, त्यसकारण घर जान पाइन्न ।’ मोरङ घर भएका लिम्बु भन्छन्,‘सञ्चारकर्मीका लागि स्रोता नै पर्वजस्तो हो ।’ राष्ट्रपतिदेखि सामान्य नागरिकसम्मको दशैंका खबर संप्रेषण, प्रशारण गर्नका लागि सञ्चारकर्मीहरु खट्नुपर्ने हुन्छ । सञ्चार, समाचार मानिसको आधारभुत आवश्यकता बनिसकेको छ । त्यसकारण पनि कर्तव्यमा खटिइरहनुपर्ने हुन्छ । ‘आफ्नो यो वर्षको दशैं विर्सिएर जनताहरुलाई सँधैको दशैं दिनका लागि खट्नु हाम्रो दायित्व हो ।’ लिम्बुले भने ।

अन्य साथीलाई पालो दिएर तिहारमा विदा लिने तयारीमा लागेका छन् एभिन्युज टेलिभिजनमा कार्यरत पत्रकार लक्ष्मीप्रसाद पोखरेल । भन्छन्,‘दशैंमा समाचार कक्षमा व्यस्त रहने, यहि साथीहरुसँग मनाउने हो । तर, तिहारमा विदा लिने तयारी भइरहेको छ ।’

झण्डै १३ वटा टेलिभिजन तथा ४० वटा रेडियो एफएममा कार्यरत पाँच सय भन्दा बढि सञ्चारकर्मी आफ्नो कर्तव्यमा दशैंका वेला पनि खटिरहेका हुन्छन् । अन्य समयको तुलनामा यो संख्या कम भएपनि दशैंका लागि उल्लेख्य मान्नुपर्दछ ।
-कात्तिक २ गते शुक्रबारमा प्रकाशित


Sunday, October 14, 2012

लिलिपुटहरुको मन्त्रीमण्डल !

विनोद ढकाल
‘यस वर्ष लोडसेडिङ घटाउन कात्तिक १५ पछि साताको दुई दिन सरकारी विदा दिने तयारी भएको छ ।’ मन्त्रीमण्डलको वैठकपछि गजक्क ठाँटिएर निस्किएको मन्त्री भन्छन्,‘त्यसका लागि सरकारले तयारी गरिरहेको छ ।’ सरकारी कार्यालयमा विद्युतको चरम दुरुपयोग हुने गरेको खुलासापनि थियो यो । यस्तै अर्कामन्त्री जुँगा मसार्दै निस्किन्छन् र संवाददाताहरुको माइक नजिकै मुख खोल्छन्–‘सहमति भएपछिमात्र प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिनुहुन्छ, यहि सरकार निरन्तर चलिरहन्छ ।’ आफ्नो जागिर जोगाएको खबर पनि बडो खुसीसाथ सुनाउँछन् ।
यस्तो खास विषय जसले मुलुकको स्वरुप परिवर्तनमा नयाँ कुरा ल्याउने कुनै चर्चा सुनिदैन । ५० लाख युवा मुलुकबाहिर छन् तिनलाई भित्राउनका लागि रोजगारी, भएका युवाहरुलाई नयाँ रोजगारीका लागि काम गरेको सुन्न पाइँदैन । यहाँसम्मकी इतिहाँसको जगेर्ना गर्दै सहिदहरुको सम्मानमा खास कार्यक्रम गर्ने कुनै नयाँ चर्चापनि सुनिदैन । यहि मन्त्रीमण्डल जसले यसै साता गर्नैपर्ने निर्णय गरेन ।
प्रजातान्त्रिक लडाइमा ब्राम्हण भएकै कारण राणा शासकहरुले सजाय दिएका तर नमारिएका राहरि शर्माको विहीबार निधन भयो । उनको निधनसँगै अव राणा शासन र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको जीवित इतिहाँस सकिएको छ । ६० वर्ष अघिको एउटा नेपाली समाजको राजनीतिक अवस्थिति र योगदानहरुको जीवित चर्चा पनि समाप्त भएको छ ।
प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको अग्रगतिमा लागेको तत्कालिन नेपाल, त्यसले निम्त्याएको शिक्षाको लामो लहर, जनआन्दोलनको चेष्टा, जीउँदो इतिहाँस अव नामेट भयो । हरेक परिवर्तनका पात्रहरुको सक्रियतालाई सम्मान गरिएकै कारण तत्कालिन क्रान्तिकारी प्रजा परिषदमा सरिक शर्माको देहान्त हुनु स्वभाविक थियो तर देहान्तपछि राज्यले गरेको अवमुल्यनलाई स्वभाविक रुपमा लिनै हुँदैन ।
जङ्गबहादुरले सुरु गरेको निरङ्कुश राणा शासनको अन्त्यको इतिहाँस निर्मातामध्येका एक थिए शर्मा । भारत जतिवेला स्वतन्त्रताका लागि भित्रभित्रै आन्दोलनको तयारीमा जुटिरहेको थियो त्यसबखतदेखि नै नेपाली सीमालाई जोगाइराख्ने हिम्मत जङ्गबहादुरले गरेका थिए । लिखित इतिहाँसकाअनुसार इष्ट इन्डीया कम्पनीले नेपाललाई प्रलोभन देखाउने प्रयत्नहरु गरेकै हो । तर, बेलायत दुतावास खुलीसकेको नेपालमा राजदुतलाई बोलाएरैपनि जङ्गबहादुरले आफ्नो मुलुकका बारेमा पाठ पढाएरै पठाएका थिए । यद्यपि, उनले आन्तरिक प्रजातन्त्रलाई भने बन्धक बनाएका थिए । यो शिलशिलालाई सत्ता सञ्चालनको एक सय चार वर्षको इतिहाँस कायम भयो । त्यो इतिहाँस मेटाएर मुलुकमा प्रजातन्त्रको सास फेराउन योगदान गर्ने दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा, गंगालाल श्रेष्ठ, सुक्रराज शास्त्री, टंकप्रसाद आचार्यसँगै शर्माको पनि उत्तिकै योगदान थियो । त्यहि योगदान नै उनको राष्ट्रियसम्मानको कदका लागि निक्कै उचाइमा थियो । जुन नयाँ अजङ्गबहादुरको सरकारले ध्यान दिन सकेन ।
सत्तापाएपछि को जङ्गबहादुर र को अजङ्गबहादुर ? जङ्गबहादुरको गतिलो इतिहाँसलाई नामेट बनाएर उनले गरेका केही हिंसात्मक इतिहाँसलाई विम्व बनाएर नेपाली समाजको पुस्तालाई विरोधाभाष शिक्षा दिने तथाकथित लोकतन्त्रवादीहरु, लोकतन्त्रलाई समाप्त गरी संघियता र स्वतन्त्रताका नाममा सत्तालाई पेवा ठान्ने कथित गणतन्त्रवादी र मधेसीहरुबीच कसरी भिन्नता पहिल्याउने ? यो बहस एकातिर छ । तर, यसबीचमा योगदानलाईमात्र सम्झिने प्रयत्न गर्दामात्र पनि जनतामा आशाका केही दियो बल्नेथिए । तर, अव यहि सरकारलाई मान्नैपर्ने कुनैपनि गुञ्जायस बाँकी रहेन । यद्यपि, राजनीतिक नालायकीयात्र यहि क्रममा चलिरहेकै छ ।
बाबुराम सरकार वैचारिक, नैतिक र सामाजिक रुपमा पनि लिलिपुटहरुकोमात्र मन्त्रीमण्डल बन्यो । यीनिहरुको कद यतिसम्म सानो देखियो कि प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्रको सम्मान गर्ने उचाई यीनको हैसियतभन्दा निक्कै माथि छ । यीनको व्यवाहारले युद्धको हुंकार र हल्लाले जन्माएको राजनीतिक कुसंस्कारमा हुर्किएका विचारशुन्य, विवेकशुन्य मानिसहरुको झुण्ड सरकारमा रहेको पुष्टि हुन्छ । अनि, विपक्षी भनेर दावी गर्ने कांग्रेस, एमालेपनि त्यहि संस्कारका पछ्यौटेका रुपमा देखा परे ।
देशले प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको जीउँदो इतिहाँसलाई गुमाइरहँदा देशका प्रधानमन्त्री पशुपतितिर गएनन्, भारतपरस्त नेतालाई भेट्नका लागि पुगिरहेका थिए । अनि, उनको मन्त्रीमण्डलमा सामेल राजकिशोर यादव भन्दैथिए–‘शर्माको निधनबारे थाहै भएन ।’ कति लाचार छ सरकार, कति गैरजिम्मेवार छ ? अर्का मन्त्री पोष्टबहादुर बोगटी भन्दैथिए–‘परिवारसँग छलफल गरेर शर्मालाई कस्तो सम्मानदिने भन्नेबारे निर्णय हुनेछ ।’ यस्ता विचारकागरिवहरु मन्त्रीमण्डलमा छन्, अनि त्यहि सरकारले हामीमाथि शासन गरिरहेको छ । अर्को अजङ्गबहादुर तरिकाले । न उसँग राष्ट्रियताको कुनै चिन्ता छ, न नैतिकताको चिन्ता न त जनताको अपेक्षा पुरा गर्ने अभिभाराको दायित्वबोध ।
यहाँ खास सहिदहरुको अवमुल्यन भइरहेको छ । सहिदप्रतिको सम्मानलाई आत्मा छुनेगरि व्याख्या गर्ने सरकारको अभाव खड्कीएको छ । सहि अर्थमा सहिदहरु वेवारिशे बनाइएका छन्, अनि मन्त्रीपरिषद अपराधीको मुद्दाफिर्ता गर्ने, कायम विभिन्न अस्पतालहरुका नाम फेर्ने, सहर, राजमार्ग र सडकका नाम फेर्ने असम्बन्धित विषयमा निर्णय गरिरहन्छ ।
चेतनाको स्तर सवैको समान हुनुपर्ने आवाज उठाएर सँधैका लागि आफ्नो आवाज गुमाउनका लागि जीवनलाई तिलाञ्जली दिन लागि परे, उनको आज अवमुल्यन भइरहेको छ । जसले जनहितका लागि निरङकुश साशनको पदलाई होइन मृत्युलाई स्वीकार गरे । उनीहरुको मृत्युलाई निक्कै सस्तो बनायो, यो मन्त्रीमण्डलले ।
यहि मन्त्रीमण्डलले सहिदगेटबाट राजा त्रिभुवनको शालिक हटाउने निर्णय पनि गरेको थियो । जसको चर्को विरोध भएपछि निर्णय कार्यान्वयन हुन सकेन । यस्ता इतिहाँसहरुलाई मेटाउने काममा सरकारका सुरुआती दिनहरुबाटै सक्रियता देखिएकै हो । । इतिहाँस कमजोर बनाएर वर्तमानलाई तहसनहस बनाउने अपरिपक्वताको उदाहरणका निम्ति चर्चालायक धेरै काम यहि मन्त्रीमण्डलले गरेको छ । नेपाली गाउँघरमा सुनिने÷देखिने गरेको साढेको कथा बनाउने नियतमा रहेर अहिले यी भिन्न प्रकारका निर्णयहरु भइरहेको छ । साढेले कसैलाई पनि आक्रमण गर्न पाएन भने भित्तामा सिँगौरी खेल्छ । अहिले सरकारले त्यसै गरिरहेको छ ।
यसर्थ, सरकारलाई जनताले स्वीकार गर्नसक्ने, सम्मान गर्नसक्नेगरि सञ्चालन हुँदामात्र भावी राजनीतिका लागि पनि सहज बाटो बनाउने कर्ममा एमाओवादी र मधेसी लाग्न सकुन् ।